Geschiedenis begrippen

Absolutisme is een staatsvorm waarin een vorst alle macht in handen heeft en zich aan niemand hoeft te verantwoorden. De koning beheert het leger, de wetten en de financiën zonder controle van een parlement, en beroept zich vaak op het droit divin: macht door God gegeven.

Apartheid was het officiële systeem van rassenscheiding in Zuid-Afrika tussen 1948 en 1994. De blanke minderheid kreeg politieke en economische voorrechten ten koste van de zwarte, gekleurde en Aziatische meerderheid. Het woord apartheid is uit het Afrikaans en betekent letterlijk gescheiden zijn.

De Berlijnse Muur was een betonnen muur met prikkeldraad en wachttorens die tussen 1961 en 1989 dwars door Berlijn liep en West-Berlijn van Oost-Berlijn scheidde. De muur werd door communistisch Oost-Duitsland (DDR) gebouwd om te voorkomen dat Oost-Duitse burgers naar het kapitalistische West-Berlijn vluchtten en is hét symbool van de Koude Oorlog.

Communisme is een politieke ideologie waarin alle productiemiddelen gemeenschappelijk bezit zijn en sociale klassen verdwijnen. De ideologie is gebaseerd op de ideeën van Karl Marx en kwam in de 20e eeuw in landen als de Sovjet-Unie en China aan de macht.

Democratie is een staatsvorm waarin het volk via verkiezingen invloed heeft op het bestuur. De macht ligt bij gekozen vertegenwoordigers en burgers hebben grondrechten zoals vrijheid van meningsuiting en het recht om te stemmen.

De Verlichting was een filosofische beweging in de 17e en 18e eeuw die de rede, de wetenschap, individuele vrijheid en kritiek op kerk en absolute vorsten centraal stelde. De ideeën van Verlichtingsdenkers vormden de basis voor de Amerikaanse onafhankelijkheid, de Franse Revolutie en de moderne democratie.

Een dictatuur is een staatsvorm waarin alle macht in handen is van één persoon of een kleine groep, zonder vrije verkiezingen of grondrechten voor burgers. Tegenstanders worden onderdrukt en de pers is niet vrij.

De Eerste Wereldoorlog (1914 tot 1918) was een wereldwijde oorlog tussen de Geallieerden (onder andere Frankrijk, Engeland en Rusland) en de Centralen (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk). De oorlog kostte ruim 17 miljoen mensen het leven en wordt gezien als het einde van de oude 19e-eeuwse wereld.

Emancipatie is het proces waarbij een groep mensen zich bevrijdt uit een afhankelijke of achtergestelde positie en dezelfde rechten en kansen krijgt als anderen. De term wordt vooral gebruikt voor vrouwen, arbeiders, religieuze minderheden en LHBTI’ers, en is een belangrijk thema vanaf de 19e eeuw.

Fascisme is een extreemrechtse, autoritaire politieke ideologie die de eigen natie verheerlijkt, democratie verwerpt en blinde gehoorzaamheid aan één leider eist. De ideologie kwam in de 20e eeuw op in Italië onder Mussolini en is nauw verwant aan het Duitse nationaalsocialisme.

Een farao was de koning van het oude Egypte. De farao werd beschouwd als een levende god en was tegelijk de hoogste politieke, militaire en religieuze leider van het land.

De Franse Revolutie (1789 tot 1799) was een omwenteling in Frankrijk waarbij de absolute monarchie van koning Lodewijk XVI werd omvergeworpen. Burgers eisten meer rechten en macht en stelden gelijkheid, vrijheid en broederschap als nieuwe idealen. De revolutie wordt gezien als het beginpunt van de moderne democratie in Europa.

Genocide is het opzettelijk en systematisch uitroeien of vernietigen van een bevolkingsgroep op grond van etniciteit, religie, nationaliteit of afkomst. De term werd in 1944 bedacht door de Joods-Poolse jurist Raphael Lemkin en in 1948 vastgelegd in het VN-Genocideverdrag.

De Gouden Eeuw is de 17e eeuw in Nederland, een periode waarin de jonge Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden tot grote bloei kwam op het gebied van handel, kunst, wetenschap en militaire macht. De welvaart was deels gebaseerd op koloniale handel en slavenhandel, dus de term ligt tegenwoordig gevoelig.

Een Hanzestad is een handelsstad die in de Late Middeleeuwen lid was van de Hanze: een handelsverbond rond de Oost- en Noordzee. De Hanzesteden werkten samen om hun handel veilig te stellen en hun belangen te beschermen tegen rovers, oorlogen en andere steden.

De Holocaust was de systematische massamoord op ongeveer zes miljoen Joden door nazi-Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast werden ook Roma, Sinti, mensen met een beperking, homoseksuelen en politieke tegenstanders van het naziregime vermoord. Joden zelf gebruiken vaak het Hebreeuwse woord Shoah, dat catastrofe betekent.

Imperialisme is het streven van een land om zoveel mogelijk gebieden in andere werelddelen te veroveren, er koloniale macht uit te oefenen en er grondstoffen, arbeidskracht en afzetmarkten uit te halen. De term wordt vooral gebruikt voor de Europese veroveringen in Afrika en Azië in de tweede helft van de 19e eeuw.

De Industriële Revolutie was de overgang van handmatige productie naar machinale fabrieksproductie, die begon in Engeland rond 1760 en zich daarna over de rest van Europa en de wereld verspreidde. De stoommachine, mechanische weefgetouwen en spoorwegen veranderden de manier waarop mensen werkten, woonden en reisden.

Kapitalisme is een economisch systeem waarin productiemiddelen zoals fabrieken en grond in particuliere handen zijn en waarin bedrijven via een vrije markt concurreren om winst. Het systeem brak door tijdens de Industriële Revolutie en is in westerse landen het overheersende economische model.

Karel de Grote was koning van de Franken en wordt gezien als de stichter van het eerste grote middeleeuwse rijk in West-Europa. Op kerstdag 800 werd hij in Rome door de paus tot keizer gekroond, waarmee hij de eerste Romeinse keizer was sinds de val van het West-Romeinse Rijk in 476.

De Koude Oorlog (1945 tot 1991) was de wereldwijde politieke en militaire spanning tussen de Verenigde Staten en hun bondgenoten enerzijds en de Sovjet-Unie en haar bondgenoten anderzijds. Er werd geen directe oorlog tussen beide grootmachten gevoerd, maar wel een wapenwedloop, ruimtewedloop, propagandastrijd en talrijke proxy-oorlogen in andere landen.

De kruistochten waren een reeks militaire expedities van christelijke West-Europeanen om het Heilige Land op de moslims te veroveren. Tussen 1095 en 1291 trokken legers van ridders, edelen en boeren naar Palestina om Jeruzalem onder christelijk gezag te brengen.

Liberalisme is een politieke stroming die individuele vrijheid, gelijkheid voor de wet en een beperkte rol van de overheid centraal stelt. De stroming ontstond in de 18e eeuw en werd in Nederland leidend tijdens de 19e eeuw.

Nationalisme is een politiek denkbeeld waarbij mensen zich sterk verbonden voelen met hun eigen natie en die natie boven andere plaatsen. Het ontstond in de 19e eeuw en speelde een grote rol bij de eenwording van landen en het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.

De NSB (Nationaal-Socialistische Beweging) was de Nederlandse fascistische en later nationaalsocialistische partij, opgericht in 1931 door Anton Mussert. Tijdens de Duitse bezetting (1940 tot 1945) werkte de NSB actief samen met de bezetter en hielp bij het oppakken en deporteren van Joodse Nederlanders.

Met de Ontdekking van Amerika wordt de aankomst van de Italiaanse zeevaarder Christoffel Columbus op het Amerikaanse continent in 1492 bedoeld. Het was geen ontdekking van een leeg gebied: er woonden al miljoenen mensen, maar voor de Europeanen was het werelddeel nieuw.

Propaganda is doelbewuste en vaak eenzijdige of misleidende informatie die bedoeld is om mensen een bepaalde mening, houding of gedrag bij te brengen. Propaganda wordt verspreid via posters, radio, film, kranten en tegenwoordig vooral via sociale media, en is een belangrijk instrument geweest in dictaturen en oorlogen.

De Reformatie was een religieuze hervormingsbeweging in de 16e eeuw die leidde tot het ontstaan van protestantse kerken naast de rooms-katholieke kerk. De beweging begon in 1517 toen de Duitse monnik Maarten Luther 95 stellingen publiceerde tegen misstanden in de katholieke kerk, zoals de aflaatverkoop.

De Renaissance was een culturele en intellectuele beweging in Europa van de 14e tot de 17e eeuw, met hernieuwde belangstelling voor de klassieke Griekse en Romeinse cultuur. De mens kwam centraal te staan in plaats van God en er was meer aandacht voor wetenschap, kunst en architectuur.

Slavernij is een systeem waarbij mensen als eigendom van anderen worden behandeld en gedwongen tot onbetaalde arbeid, zonder vrijheid of rechten. In de Nederlandse geschiedenis is vooral de trans-Atlantische slavenhandel belangrijk: tussen 1600 en 1863 verhandelden Nederlanders honderdduizenden Afrikanen als tot slaaf gemaakte mensen.

Socialisme is een politieke stroming die streeft naar een eerlijkere verdeling van welvaart en macht, vaak door meer invloed van de overheid of de gemeenschap op de economie. De stroming ontstond in de 19e eeuw als reactie op de Industriële Revolutie.

Trias politica is het staatsrechtelijke principe dat de overheidsmacht is verdeeld over drie onafhankelijke machten: de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechterlijke macht. Het idee komt van de Franse Verlichtingsdenker Montesquieu en is bedoeld om machtsmisbruik te voorkomen.

De Tweede Wereldoorlog (1939 tot 1945) was een wereldwijde oorlog tussen de Asmogendheden (nazi-Duitsland, Italië en Japan) en de Geallieerden (Engeland, de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten). Met ongeveer 70 miljoen doden, waaronder zes miljoen vermoorde Joden, is het de dodelijkste oorlog uit de wereldgeschiedenis.

De VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) was een Nederlands handelsbedrijf, opgericht in 1602 om de handel met Azië te bundelen en te beschermen. De VOC was de eerste onderneming ter wereld die aandelen uitgaf op een beurs en had bijna twee eeuwen het monopolie op de Nederlandse handel met Azië.

Zionisme is de politieke beweging die streeft naar het bestaan van een Joodse nationale staat in het historische Joodse thuisland, het huidige Israël en de Palestijnse gebieden. De beweging ontstond aan het einde van de 19e eeuw als reactie op antisemitisme in Europa en leidde in 1948 tot de oprichting van de staat Israël.