Centrum, periferie en semiperiferie: het model en de kritiek erop

De drie zones

De socioloog Immanuel Wallerstein stelde in de jaren zeventig dat je de wereldeconomie niet als een verzameling losse landen moet zien, maar als een systeem waarin de posities van landen elkaar veronderstellen. Rijke landen zijn rijk mede doordat andere landen arm zijn, want de een levert wat de ander verwerkt.

De semiperiferie is de interessantste categorie en tegelijk de reden dat het model niet simpelweg een tweedeling is. Semiperifere landen doen aan een deel van de industriële productie mee en hebben een groeiende middenklasse, maar de kennis, de merken en het kapitaal blijven grotendeels in het centrum. Ze zijn dus niet arm meer, maar ook nog geen beslisser.

Belangrijk om te weten voor toetsen: de indeling is niet vast. Zuid-Korea was in de jaren zestig periferie, in de jaren tachtig semiperiferie en behoort nu tot het centrum. China is in dertig jaar van periferie naar semiperiferie geschoven en beweegt richting het centrum. Landen kunnen ook zakken.

De stromen tussen de zones

De kern van het model zit niet in de indeling maar in de stromen. Die lopen twee kanten op, maar niet in dezelfde vorm en niet met dezelfde waarde.

Uit die stromen volgt de kern van de kritiek die het model op de wereldeconomie levert: de toegevoegde waarde wordt vooral in het centrum gemaakt. Een land dat cacaobonen exporteert krijgt een fractie van de prijs van een tablet chocolade; de verwerking, de verpakking, de marketing en de verkoop gebeuren elders. Datzelfde geldt voor koffie, katoen en veel mineralen.

Twee begrippen horen hierbij. Ruilvoetverslechtering betekent dat de prijzen van grondstoffen op lange termijn achterblijven bij de prijzen van eindproducten, zodat een land steeds meer moet exporteren voor dezelfde import. En brain drain betekent dat de hoogst opgeleide mensen naar het centrum vertrekken, waarmee de periferie precies de mensen kwijtraakt die de ontwikkeling zouden kunnen dragen.

De triade

Binnen het centrum zijn drie gebieden zo dominant dat ze een eigen naam hebben: de triade. Dat zijn Noord-Amerika, West-Europa en Oost-Azië met Japan, Zuid-Korea en in toenemende mate China.

Het grootste deel van de wereldhandel loopt tussen deze drie kernen en niet tussen centrum en periferie. Dat is een belangrijk gegeven: als de wereldeconomie alleen om grondstoffen ging, zou de handel er heel anders uitzien. In werkelijkheid handelen rijke gebieden vooral met andere rijke gebieden, in complexe producten en diensten.

Dat gegeven wordt zowel voor als tegen het model gebruikt. Voor: het laat zien hoe sterk de concentratie van economische macht is. Tegen: als de periferie zo cruciaal was voor het centrum, zou je verwachten dat er meer handel met de periferie zou zijn.

Fragmentarische modernisering

Landen zijn niet van binnen homogeen. In veel landen in de semiperiferie en de periferie zijn bepaalde gebieden en sectoren volledig aangesloten op de wereldeconomie, terwijl andere delen van hetzelfde land nauwelijks veranderd zijn. Dat heet fragmentarische modernisering en dit begrip wordt op vwo expliciet getoetst.

Fragmentarische modernisering verklaart waarom nationale gemiddelden misleidend zijn. Een land kan een sterke economische groei laten zien terwijl grote delen van de bevolking daar niets van merken, omdat de groei zich in een paar gebieden en sectoren concentreert. Dat is de reden dat aardrijkskunde altijd naar het schaalniveau vraagt: het gemiddelde van een land zegt weinig over de spreiding binnen dat land.

De ongelijkheid binnen zulke landen kan daardoor toenemen terwijl de armoede in totaal afneemt. Beide uitspraken kunnen tegelijk waar zijn, en op een examen is het benoemen van die combinatie precies wat punten oplevert.

Het model op verschillende schaalniveaus

Een sterk punt van het model is dat het op elk schaalniveau werkt. De verhouding tussen een dominant kerngebied en een afhankelijk randgebied komt overal terug.

Op elk niveau zie je vergelijkbare stromen: mensen, kapitaal en talent bewegen naar het centrum, en het centrum bepaalt wat er in de periferie gebeurt. In Nederland zie je dat in de trek van jongeren uit Limburg en Groningen naar de Randstad, en in het feit dat de besluiten over voorzieningen in Den Haag vallen.

Dat het model op meerdere niveaus werkt, is meteen een goede toets op je eigen antwoord. Vraagt een examen naar een centrum-periferieverhouding, controleer dan altijd eerst op welk schaalniveau de vraag staat, want centrum op het ene niveau kan periferie op het andere zijn.

Kritiek op het model

Het centrum-periferiemodel is invloedrijk maar ook omstreden. Bij een examenvraag naar de bruikbaarheid van het model wordt verwacht dat je zowel de waarde als de beperkingen benoemt.

Tegenover de kritiek staan drie sterke punten. Het model maakt duidelijk dat armoede en rijkdom met elkaar verbonden zijn en geen losse toestanden. Het werkt op elk schaalniveau, wat het bruikbaar maakt van wereldkaart tot stadsplan. En het verklaart waarom exporteren van grondstoffen alleen geen ontwikkeling oplevert: zolang de verwerking elders gebeurt, blijft de toegevoegde waarde elders.

De redelijke conclusie is dat het model een bruikbaar analysekader is en geen wet. Het helpt bij het stellen van de juiste vragen over wie de waarde maakt en wie de voorwaarden bepaalt, maar voor het verklaren van het succes van een specifiek land moet je erbij kijken naar beleid, onderwijs en instituties.

Global shift en de relatie met dit model

Het model krijgt zijn dynamiek van de verplaatsing van productie. Sinds de jaren zeventig is de industriële productie in grote hoeveelheden van het centrum naar de semiperiferie verschoven, een proces dat global shift wordt genoemd.

Voor het centrum betekende dat verlies van industriebanen en een verschuiving naar diensten, kennis en ontwerp. Voor de semiperiferie betekende het werk, opbouw van vaardigheden en de kans om op te schuiven, maar ook lage lonen en slechte arbeidsomstandigheden in de eerste fase. De periferie bleef er grotendeels buiten, want daar ontbreken de infrastructuur en de geschoolde arbeidskrachten die een fabriek nodig heeft.

Dat laatste punt is belangrijk: global shift maakt het model niet ongeldig maar juist zichtbaar. Productie verplaatst naar plekken met lage lonen én voldoende infrastructuur, en precies dat verklaart waarom China en Vietnam wel meeprofiteerden en veel landen in Sub-Sahara Afrika niet.

Deel deze pagina met je vrienden