Het demografisch transitiemodel: de vijf fasen uitgelegd

De begrippen die je nodig hebt

Het model werkt met een paar demografische cijfers. Die worden bijna altijd uitgedrukt per duizend inwoners per jaar, en dat is belangrijk voor het rekenen.

Het onderscheid tussen natuurlijke en sociale bevolkingsgroei is een vaste toetsvraag. Natuurlijke groei gaat over geboorte en sterfte, sociale groei over migratie. Nederland heeft momenteel een natuurlijke groei die richting nul gaat en een positieve sociale groei; de totale bevolking groeit dus vooral door migratie.

Om van per duizend naar procenten te gaan, deel je door tien. Een natuurlijke groei van 12 per duizend is dus 1,2 procent per jaar. Voor de relatieve bevolkingsgroei gebruik je altijd een percentage of een getal per duizend, terwijl de absolute groei het werkelijke aantal mensen is. Een land met veel inwoners kan bij een laag percentage in absolute zin toch enorm groeien.

Het model in beeld

Het demografisch transitiemodel zet het geboortecijfer en het sterftecijfer als twee lijnen in een grafiek. Het verschil tussen die lijnen is de natuurlijke bevolkingsgroei: hoe verder ze uit elkaar liggen, hoe sneller de bevolking groeit.

Bij de afbeelding: de vijf fasen staan genummerd van 1 tot 5. De verticale as geeft het geboortecijfer en het sterftecijfer per duizend inwoners per jaar. De groene strook onderaan laat zien hoe de omvang van de bevolking zich in diezelfde periode ontwikkelt.

Dat is de sleutel tot het lezen van het model. Niet de hoogte van de lijnen bepaalt de groei, maar de afstand tussen de lijnen. In fase 1 liggen beide lijnen hoog maar dicht bij elkaar, dus is de groei klein. In fase 2 liggen ze het verst uit elkaar en is de groei het grootst, ook al is het geboortecijfer niet gestegen.

Fase 1: hoge geboorte en hoge sterfte

In fase 1 worden er veel kinderen geboren, maar sterven er ook veel mensen, vooral kinderen. De redenen: gebrekkige hygiëne, geen medische zorg, epidemieën, hongersnoden en oorlogen. Omdat de kindersterfte hoog is, hebben gezinnen veel kinderen nodig om zeker te zijn dat er een paar de volwassenheid halen.

Van jaar tot jaar schommelt het sterftecijfer sterk: een misoogst of een epidemie kan het in een keer verdubbelen. Daardoor groeit de bevolking over lange perioden nauwelijks. Geen enkel land verkeert nu nog als geheel in deze fase.

Fase 2: sterftecijfer daalt, geboortecijfer blijft hoog

Het sterftecijfer daalt door drie dingen: schoon drinkwater en riolering, vaccinaties en medische zorg, en een betere en stabielere voedselvoorziening. De volgorde is belangrijk: het is vooral de hygiëne die het verschil maakt, niet de moderne geneeskunde, want de grote daling in Europa begon voordat er antibiotica bestonden.

Het geboortecijfer daalt niet mee, en dat is de kern van fase 2. Redenen: gezinnen blijven uit gewoonte en cultuur veel kinderen krijgen, kinderen zijn arbeidskracht en oudedagsvoorziening, en het duurt een generatie voordat mensen erop vertrouwen dat hun kinderen in leven blijven. In deze periode groeit de bevolking daarom explosief.

Dit is de fase van de zogeheten bevolkingsexplosie. Europa doorliep hem in de negentiende eeuw, veel Afrikaanse landen zitten er nu in. Het verschil is de snelheid: waar de daling van de sterfte in Europa een eeuw duurde, gebeurde die in ontwikkelingslanden in enkele decennia, waardoor de groei nog heftiger uitpakt.

Fase 3: geboortecijfer daalt

Nu daalt ook het geboortecijfer, en dat komt door een combinatie van factoren die op examens vaak apart uitgevraagd worden.

Let op dat de groei in fase 3 nog steeds positief is en dat de bevolking dus blijft toenemen, ook al daalt het geboortecijfer. Dat komt mede door de bevolkingsmomentum: door de grote geboortecohorten uit fase 2 zijn er nu heel veel vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Zelfs bij twee kinderen per vrouw groeit de bevolking daardoor nog decennia door.

Fase 4: beide cijfers laag

In fase 4 is de bevolking stabiel. Het vruchtbaarheidscijfer ligt rond de 2,1 kinderen per vrouw, en dat getal is niet willekeurig: dat is precies genoeg om de bevolking op peil te houden. Twee kinderen vervangen de ouders en de 0,1 is een marge voor kinderen die de vruchtbare leeftijd niet halen. Dat heet het vervangingsniveau.

Een land in fase 4 heeft een bevolkingspiramide die geen piramide meer is: de onderste balken zijn niet breder dan de middelste, wat een klokvorm oplevert.

Fase 5: krimp

Fase 5 was in het oorspronkelijke model niet voorzien. Die is later toegevoegd toen bleek dat in een aantal landen het geboortecijfer onder het sterftecijfer zakte. Zuid-Korea heeft inmiddels een vruchtbaarheidscijfer onder 0,8 kinderen per vrouw, het laagste ter wereld.

Opvallend: het sterftecijfer stijgt in fase 5 weer, en dat betekent niet dat de gezondheidszorg slechter wordt. Het komt doordat de bevolking gemiddeld veel ouder is en er dus per duizend inwoners meer mensen overlijden, terwijl de levensverwachting juist het hoogst is. Dat is een klassiek examenvalkuiltje.

Een land in fase 5 kan zijn totale bevolking nog op peil houden met immigratie, dus met sociale bevolkingsgroei. Duitsland is daarvan het duidelijkste voorbeeld: de natuurlijke groei is negatief, maar de bevolking is de afgelopen decennia toch gegroeid.

Bevolkingspiramides per fase

Bij elke fase hoort een kenmerkende vorm van de bevolkingspiramide, en op examens moet je een piramide aan een fase kunnen koppelen.

Vergrijzing en ontgroening

Deze twee gaan vaak samen maar zijn niet hetzelfde. Vergrijzing gaat over de bovenkant van de piramide, ontgroening over de onderkant. Samen zorgen ze ervoor dat de grijze druk toeneemt: het aantal 65-plussers per honderd mensen in de werkzame leeftijd.

De gevolgen zijn een vast examenonderwerp. Er zijn minder werkenden per gepensioneerde, waardoor pensioenen en zorg onder druk komen. Tegelijk stijgt de vraag naar zorg en daalt de vraag naar scholen en kinderopvang. In krimpgebieden zoals delen van Limburg, Groningen en Zeeland leidt dat tot sluitende voorzieningen, leegstand en dalende woningwaarde, terwijl de druk in de Randstad juist toeneemt.

Kritiek op het model

Het transitiemodel is gemaakt op basis van de geschiedenis van West-Europa, en dat is meteen de belangrijkste beperking. Bij een examenvraag naar de waarde van het model levert het punten op als je zowel de sterke punten als de kritiek benoemt.

Ondanks die kritiek blijft het model bruikbaar, en dat is het antwoord dat op een examen wordt verwacht. Het geeft een kader om landen te vergelijken, het verklaart waarom een bevolkingsexplosie een tijdelijk fenomeen is, en het maakt duidelijk dat vergrijzing geen toevallig probleem is maar een voorspelbaar gevolg van ontwikkeling.

Deel deze pagina met je vrienden