Endogene en exogene processen: verwering, erosie en sedimentatie

Twee groepen processen

Aardrijkskunde verklaart een landschap altijd met dezelfde tweedeling. Aan de ene kant zijn er krachten die reliëf maken, aan de andere kant krachten die reliëf afvlakken. Waar je in de wereld ook kijkt, je ziet de uitkomst van die twee.

Het woord endogeen betekent van binnen ontstaan en exogeen van buiten ontstaan. Dat is meteen het antwoord op de meeste toetsvragen: komt de energie uit de aarde of van de zon, en wordt er opgebouwd of afgebroken?

De twee groepen werken tegelijk. Zodra een gebergte omhoog komt door endogene krachten, beginnen exogene processen het af te breken. Dat de Alpen nog bestaan komt doordat de opheffing sneller gaat dan de afbraak. Bij een oud gebergte als de Ardennen is dat omgekeerd: daar is de opheffing gestopt en heeft de afbraak vrij spel gehad, waardoor de toppen laag en afgerond zijn.

Verwering: gesteente valt uit elkaar

Verwering is het proces waarbij gesteente op zijn plek wordt afgebroken. Er wordt niets weggehaald: het gesteente valt uit elkaar in kleinere stukken of het lost gedeeltelijk op. Verwering is de eerste stap, want zonder verwering is er niets los om te vervoeren.

Mechanische of fysische verwering

Bij mechanische verwering breekt gesteente kapot zonder dat de samenstelling verandert. De belangrijkste vorm is vorstverwering, ook vorstwerking genoemd. Water loopt in een spleet, bevriest, zet daarbij ongeveer negen procent uit en drukt de spleet verder open. Bij de volgende vorstperiode gebeurt hetzelfde en uiteindelijk breekt er een stuk af.

Vorstverwering is daarom vooral belangrijk in gebieden waar de temperatuur regelmatig rond het vriespunt schommelt: hooggebergten en gematigde streken in de winter. In de tropen gebeurt het bijna niet, want daar vriest het niet.

Chemische verwering

Bij chemische verwering verandert de samenstelling van het gesteente wel. Regenwater is licht zuur doordat er koolstofdioxide uit de lucht in oplost, en dat zure water tast bepaalde gesteenten aan.

Het duidelijkste voorbeeld is kalksteen. Kalk lost op in zuur water, waardoor er in kalkgebieden holtes, grotten en ondergrondse riviertjes ontstaan. Dat landschapstype heet karst. Ook graniet verweert chemisch: de veldspaatmineralen worden omgezet in klei, waardoor het gesteente verkruimelt.

Chemische verwering gaat sneller bij hogere temperatuur en meer neerslag. Daarom is de verwering in het tropisch regenwoud extreem diep, soms tientallen meters, en in een koude droge woestijn juist ondiep. Dat is het antwoord op de examenvraag waarom hetzelfde gesteente in verschillende klimaten anders verweert.

Biologische verwering

Bij biologische verwering doen levende organismen het werk. Boomwortels groeien in spleten en drukken die open, wat mechanisch werkt. Korstmossen en bacteriën scheiden zuren uit die gesteente aantasten, wat chemisch werkt. Ook mensen en dieren dragen bij door graven en wroeten.

Erosie: het materiaal wordt weggehaald

Erosie is het losmaken en meenemen van materiaal door een bewegend medium. Dit is de stap na verwering en het verschil tussen de twee is een van de meest getoetste onderscheidingen van het vak.

Er zijn vier eroderende krachten en elk laat een eigen soort landschap achter.

Water is de belangrijkste, en de kracht ervan neemt sterk toe met de snelheid. Een rivier die twee keer zo snel stroomt, kan veel meer dan twee keer zoveel materiaal vervoeren. Daarom richt een hoogwater in een paar dagen meer veranderingen aan dan de rest van het jaar bij elkaar.

Vegetatie remt erosie sterk af, want plantenwortels houden de grond vast en bladeren breken de kracht van de regen. Dat verklaart waarom ontbossing bijna altijd tot bodemerosie leidt en waarom overbeweiding in de Sahel het gebied kwetsbaar maakt voor verwoestijning.

Transport en sortering

Tussen erosie en sedimentatie zit het transport. Hoe verder materiaal reist, hoe kleiner en ronder het wordt: de stukken slaan tegen elkaar en tegen de bodem en worden afgerond. Aan de vorm van een steen kun je dus zien hoe lang hij onderweg is geweest.

Dit patroon van erosie boven en sedimentatie beneden verklaart de vorm van bijna elk rivierlandschap: een steil ingesneden dal in het bovenstroomse gebied en een brede vlakke vlakte met een delta bij de monding.

Sedimentatie: het materiaal wordt afgezet

Sedimentatie is het afzetten van meegevoerd materiaal en het gebeurt zodra het transporterende medium te weinig energie heeft om het materiaal nog te dragen. Dat is het geval als de snelheid afneemt, en dat gebeurt op vaste plekken.

De puinwaaier

Een puinwaaier is een van de duidelijkste voorbeelden van sedimentatie en komt op examens vaak terug. Hij ontstaat waar een steile bergbeek een vlakke vallei binnenkomt. Het verhang valt plotseling weg, de snelheid daalt en al het meegevoerde materiaal wordt in een halve cirkel afgezet.

Het kenmerkende van een puinwaaier is de sortering: bij de top, waar de beek de vallei binnenkomt, ligt het grofste materiaal, want daar is de energie nog het hoogst. Naar de rand toe wordt het materiaal steeds fijner, tot er alleen nog klei en silt overblijft. Diezelfde sortering zie je in een delta en in een estuarium.

De delta

Een delta ontstaat waar een rivier in een zee of meer uitmondt en de stroming wegvalt. Al het meegevoerde sediment zakt naar de bodem en bouwt zo een vlak, vaak driehoekig landschap op dat langzaam de zee in groeit. Deltagebieden zijn extreem vruchtbaar, en dat is de reden dat de Nijldelta, de Gangesdelta en de Rijn-Maasdelta tot de dichtstbevolkte gebieden op aarde horen.

Een delta ontstaat alleen als de zee het sediment niet direct wegvoert. Bij een sterke getijdenwerking of stroming langs de kust ontstaat in plaats daarvan een estuarium: een trechtervormige riviermond zonder opgebouwd land, zoals de Westerschelde.

Het samenspel in een landschap

Als je een landschap moet verklaren op een toets, loop dan altijd dezelfde volgorde af. Elke stap bouwt op de vorige.

Deze vijf stappen zijn samen genoeg om vrijwel elk landschap te beschrijven. Het geeft ook aan waarom een U-vormig dal en een V-vormig dal er anders uitzien: een gletsjer schuurt een brede bak uit, terwijl een rivier zich als een smalle V insnijdt.

Deel deze pagina met je vrienden