Klimaatzones en landschapszones op aarde: van toendra tot tropisch

Wat is een landschapszone?

Een landschapszone is een gebied waarin het klimaat, de natuurlijke vegetatie, de bodem en het waterhuishouden zo op elkaar afgestemd zijn dat er een herkenbaar landschap ontstaat. Het is dus meer dan een klimaatzone: een klimaatzone gaat alleen over temperatuur en neerslag, een landschapszone neemt alles wat daaruit volgt mee.

Landschapszones lopen in banden van west naar oost over de aarde, en die banden liggen ongeveer symmetrisch aan weerszijden van de evenaar. Dat komt door twee dingen. De zonnestand bepaalt de temperatuur: bij de evenaar valt het zonlicht steil in en naar de polen toe steeds schuiner. En de atmosferische circulatie bepaalt de neerslag: rond de evenaar stijgt lucht op waardoor het veel regent, rond dertig graden breedte daalt lucht waardoor het droog is.

Op de kaart zie je dat de banden niet overal even breed zijn en niet netjes recht lopen. Dat komt door drie storende factoren: gebergten die de circulatie blokkeren, zeestromen die kusten warmer of kouder maken, en de vorm van de continenten. Zo ligt de woestijnzone in Afrika vlak boven de savanne, terwijl in Zuid-Amerika de Andes het beeld volledig verstoort.

De zones op een rij

Twee dingen om op te letten. De woestijnzone ligt niet op de evenaar maar op ongeveer twintig tot dertig graden breedte, en dat is precies waar de dalende luchtstroom van de atmosferische circulatie zit. En de steppe is geen aparte klimaatzone maar een overgangsgebied: hij ligt altijd tussen de woestijn en een vochtiger zone.

Tropisch regenwoud

Het regenwoud ligt in een smalle band rond de evenaar, waar het hele jaar de zon steil invalt en de opstijgende lucht dagelijks buien geeft. De temperatuur ligt het hele jaar rond 26 graden en het verschil tussen de warmste en de koudste maand is vaak minder dan twee graden.

De vegetatie is gelaagd: een kroonlaag van dertig tot vijftig meter, daaronder een middenlaag, dan een onderlaag met struiken en op de bodem vrijwel niets, omdat er nauwelijks licht komt. In het regenwoud staat de grootste biodiversiteit op aarde: op een hectare kunnen meer boomsoorten staan dan in heel Europa.

Wat leerlingen vaak verrast: de bodem is juist arm. Bijna alle voedingsstoffen zitten in de levende plantenmassa en niet in de grond. Bladeren die vallen worden door de warmte en het vocht binnen weken afgebroken en de stoffen gaan direct terug in de bomen. Wordt het bos gekapt, dan spoelt de dunne vruchtbare laag binnen een paar jaar weg en blijft er een uitgeputte rode bodem over. Dat is de kern van het argument tegen grootschalige ontbossing en het is een vast examenonderwerp.

Savanne

Iets verder van de evenaar schuift de regenzone met de zon mee heen en weer. Daardoor krijgt de savanne een regentijd als de zone erboven ligt en een droge tijd als hij naar het andere halfrond is verschoven. Hoe verder van de evenaar, hoe langer de droge tijd.

De vegetatie past zich daarop aan: grassen die in de droge tijd afsterven en weer opkomen, en losse bomen met diepe wortels en kleine bladeren, zoals de acacia en de baobab. Er is hier geen gesloten bos, want daarvoor is de droge tijd te lang.

De savanne is het gebied waar verwoestijning het grootste probleem is. Aan de droge rand, zoals in de Sahel, is het evenwicht kwetsbaar. Overbeweiding, kappen van bomen voor brandhout en te intensieve landbouw halen de vegetatie weg, waarna de wind en de regen de bodem meenemen. Er komt dan minder vocht in de lucht, waardoor het nog droger wordt: een terugkoppeling die het proces versnelt.

Woestijn en steppe

De woestijnzone ligt rond twintig tot dertig graden breedte, en dat is geen toeval. Daar daalt de lucht die bij de evenaar is opgestegen. Dalende lucht warmt op en kan meer vocht vasthouden, dus er valt vrijwel geen neerslag. Dat verklaart waarom de Sahara, de Arabische woestijn, de Kalahari en de Australische woestijnen allemaal ongeveer op dezelfde breedte liggen.

De Atacama is een goed voorbeeld van hoe zeestromen het beeld verstoren: het is de droogste woestijn op aarde en hij ligt aan de kust. De koude Humboldtstroom koelt de lucht van onderaf af, waardoor die niet kan opstijgen en er geen buien vormen.

De steppe is de overgangszone aan de rand van de woestijn: net genoeg neerslag voor gras, te weinig voor bomen. Steppegebieden zoals de Oekraïense zwarte aarde en de Noord-Amerikaanse prairie hebben zeer vruchtbare bodems, omdat het gras elk jaar afsterft en een dikke humuslaag opbouwt terwijl er te weinig regen valt om die uit te spoelen. Dit zijn de graanschuren van de wereld, maar ze zijn kwetsbaar voor droogte en winderosie.

Mediterrane en gematigde zone

De mediterrane zone rond dertig tot veertig graden breedte heeft een omgekeerd neerslagpatroon: droog in de zomer en nat in de winter. Dat komt doordat de droge dalende luchtzone in de zomer noordwaarts schuift en het gebied bedekt, terwijl in de winter de westelijke depressies erover trekken.

De vegetatie is daarop aangepast met hardbladige planten: kleine, harde, vaak wasachtige bladeren die weinig water verdampen. De olijf, de kurkeik en de kruidachtige macchia zijn typisch. Landbouw richt zich op gewassen die de zomerdroogte aankunnen of die geïrrigeerd worden: olijven, wijn, citrus.

De gematigde zone, waar Nederland in ligt, heeft neerslag in alle seizoenen en geen extremen. Van nature staat hier loofbos met beuk en eik, dat in de winter zijn blad verliest omdat er te weinig licht is om het te onderhouden. De bladval levert elk jaar een humuslaag op, wat een vruchtbare bruine bosbodem geeft.

Van dat oorspronkelijke bos is in West-Europa vrijwel niets over: het is over duizenden jaren gekapt voor akkerbouw, veeteelt en steden. Dat is een belangrijk punt voor examens: wat je in Nederland ziet is een cultuurlandschap en niet de natuurlijke vegetatie.

Taiga, toendra en poolzone

Ten noorden van de gematigde zone wordt de zomer te kort voor loofbomen. De taiga of boreale zone is de grootste bosgordel op aarde en loopt door Canada, Scandinavië en Siberië. Naaldbomen zijn hier in het voordeel: ze houden hun naalden en kunnen dus meteen beginnen zodra het even warmer wordt, hun kegelvorm laat sneeuw afglijden en de naalden verdampen weinig water.

De bodem is er arm en zuur, want naalden breken langzaam af en de neerslag spoelt de voedingsstoffen naar beneden. Landbouw is nauwelijks mogelijk; het gebruik bestaat vooral uit bosbouw en delfstoffenwinning.

Nog noordelijker ligt de toendra, waar de warmste maand onder tien graden blijft. Bomen kunnen daar niet groeien, dus je vindt mossen, korstmossen, grassen en dwergstruiken. Onder de oppervlakte ligt permafrost: permanent bevroren bodem. In de zomer ontdooit alleen de bovenste laag, en omdat het water niet weg kan zakken wordt de toendra dan een moerasachtig gebied met veel meren.

Permafrost is een actueel onderwerp. Bij opwarming ontdooit hij, waardoor gebouwen en wegen verzakken en waardoor het opgeslagen organische materiaal gaat rotten. Daarbij komt methaan vrij, een sterk broeikasgas, wat de opwarming verder versterkt.

Hoogtezones: dezelfde reeks, verticaal

Als je een berg beklimt, doorloop je in een paar duizend meter hoogte ongeveer dezelfde reeks zones als wanneer je van de evenaar naar de pool reist. Dat komt doordat de temperatuur met de hoogte afneemt: ongeveer 0,6 graden per honderd meter.

De hoogte waarop de grenzen liggen, hangt af van de breedteligging. Op de evenaar ligt de sneeuwgrens rond de vijfduizend meter, in de Alpen rond de tweeeneenhalfduizend meter en in Noorwegen op een paar honderd meter. In Noorwegen ligt de boomgrens dus veel lager dan in de Alpen op dezelfde hoogte, en dat is een klassieke vergelijkingsvraag.

Voor mensen heeft dit gevolgen. In de Andes en in Oost-Afrika liggen de grote steden en de landbouw vaak niet op zeeniveau maar op twee tot drieduizend meter, omdat het klimaat daar aangenamer is en er minder tropische ziekten voorkomen. Quito, Bogota, Addis Abeba en Nairobi liggen allemaal hoog.

Van zone naar landgebruik

Elke zone stelt eisen aan wat mensen ermee kunnen. Bij een examenvraag over landgebruik loont het om die koppeling expliciet te maken.

De gematigde zone is de zone met de minste natuurlijke beperkingen, en dat verklaart voor een groot deel waarom de bevolkingsdichtheid en de economische activiteit daar zo hoog zijn. Dat is meteen een bruggetje naar het thema bevolking en ruimte: waar de natuur meewerkt, wonen de meeste mensen.

Deel deze pagina met je vrienden