Urbanisatie, suburbanisatie en agglomeraties: hoe steden groeien

Wat is een stad?

Aardrijkskunde definieert een stad niet met een vast inwonertal, want dat verschilt per land. Een stad wordt gekenmerkt door een hoge bebouwingsdichtheid, een bevolking die vooral in de dienstensector en de industrie werkt, en een verzorgingsfunctie voor het omliggende gebied.

Het verschil tussen een agglomeratie en een stadsgewest wordt vaak gevraagd. Een agglomeratie is ruimtelijk begrensd: het gaat om de aaneengesloten bebouwing. Een stadsgewest is functioneel begrensd: het gaat om waar de mensen wonen die op de stad zijn gericht, ook als er tussen hun woonplaats en de stad nog groen ligt.

De Randstad is een bijzonder geval. Het is geen agglomeratie, want de vier grote steden zijn niet aan elkaar gebouwd, en er is geen dominant centrum. Het is een stedelijk netwerk: Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht vullen elkaar aan en het Groene Hart ligt er middenin. Dat wordt ook wel een polycentrische structuur genoemd, in tegenstelling tot de monocentrische structuur van Parijs of Londen.

De vier fasen van verstedelijking

Urbanisatie

Urbanisatie is de toename van het aandeel van de bevolking dat in steden woont. In Nederland vond dat vooral plaats in de negentiende en begin twintigste eeuw, toen de industrie werk in de steden bood en de landbouw door mechanisatie minder mensen nodig had.

Rond 2007 gebeurde er iets belangrijks op wereldschaal: voor het eerst woonde meer dan de helft van de wereldbevolking in steden. Inmiddels ligt dat aandeel boven de vijftig procent en het blijft stijgen, vooral in Afrika en Azië.

Suburbanisatie

Suburbanisatie is de trek uit de stad naar de aangrenzende gemeenten, terwijl mensen wel op de stad blijven gericht voor werk en voorzieningen. In Nederland begon dit in de jaren zestig en zeventig en het is de reden dat de bevolking van Amsterdam en Rotterdam in die periode daalde terwijl de regio groeide.

Suburbanisatie is selectief, en dat is een belangrijk punt. Vooral gezinnen met kinderen en een middeninkomen vertrokken. Achter bleven ouderen, eenpersoonshuishoudens en mensen met lage inkomens. Daardoor veranderde de bevolkingssamenstelling van de oude wijken sterk en kwamen voorzieningen en woningkwaliteit daar onder druk.

Desurbanisatie

Bij desurbanisatie trekken mensen niet naar de randgemeente maar naar kleinere kernen verder weg, soms tot ver buiten het stadsgewest. Mogelijk gemaakt door snelwegen, betere treinverbindingen en, recenter, door thuiswerken. In Nederland zie je dit in de groei van dorpen in Gelderland, Overijssel en Friesland.

Re-urbanisatie

Sinds de jaren negentig groeien de centra van Nederlandse steden weer. Dat komt door stadsvernieuwing, door de aantrekkelijkheid van de stad voor jongeren, studenten en tweeverdieners zonder kinderen, en door de omvorming van oude haven- en industriegebieden tot woonwijken, zoals het Oostelijk Havengebied in Amsterdam en Katendrecht in Rotterdam.

Aan re-urbanisatie hangt een discussie vast: gentrificatie. Als een wijk opknapt, stijgen de huren en woningprijzen, en dan kunnen de oorspronkelijke bewoners er niet meer blijven. Er is dus een spanning tussen het opknappen van een wijk en het verdringen van de mensen voor wie dat opknappen bedoeld leek.

Push- en pullfactoren

Achter elke migratie zitten twee soorten redenen. Pushfactoren duwen mensen weg van hun huidige plek, pullfactoren trekken ze naar een nieuwe plek. Bij een examenvraag over migratie levert het punten op om ze allebei te benoemen.

Bij verstedelijking in lagelonenlanden zijn de pushfactoren meestal sterker dan de pullfactoren. Mensen komen niet naar de stad omdat er banen zijn, maar omdat er op het platteland geen bestaan meer mogelijk is. Dat verschil verklaart waarom veel steden daar sneller groeien dan de werkgelegenheid en de infrastructuur bijhouden.

De ruimtelijke opbouw van een stad

Een westerse stad heeft een herkenbare opbouw in ringen, die de bouwgeschiedenis weerspiegelt. Van binnen naar buiten wordt de bebouwing over het algemeen ruimer en jonger.

Deze opbouw verklaart veel stedelijke problemen. Juist de negentiende-eeuwse gordel en de naoorlogse wijken hebben verouderde woningen, en het zijn dan ook deze zones waar stadsvernieuwing zich op richt. In de naoorlogse wijken ging het bovendien vaak om hoogbouw met veel sociale huur, waardoor bewoners met lage inkomens zich er concentreerden.

Segregatie

Segregatie is de ruimtelijke scheiding van bevolkingsgroepen binnen een stad. Die kan naar inkomen, etniciteit of leeftijd zijn. Segregatie ontstaat deels door keuze en deels doordat er geen keuze is: waar de goedkope woningen staan, wonen de mensen met de laagste inkomens.

Segregatie wordt problematisch als er een concentratie van achterstanden ontstaat: lage inkomens, werkloosheid, slechte woningen en scholen met veel leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben, allemaal in dezelfde wijk. Beleid richt zich daarom op menging: sloop van eenzijdige woningvoorraad en nieuwbouw in verschillende prijsklassen.

Verstedelijking in lagelonenlanden

De verstedelijking in Afrika, Azië en Latijns-Amerika verloopt anders dan in Europa, en dat verschil is een centraal examenonderwerp.

Het belangrijkste verschil is de verhouding tussen bevolkingsgroei en werkgelegenheid. In Europa waren er banen in de fabrieken toen de mensen kwamen. In veel lagelonenlanden komen de mensen zonder dat er formeel werk voor ze is, en dan ontstaat de informele sector: straathandel, kleine reparatiebedrijfjes, afvalverwerking, vervoer. Die sector is geen randverschijnsel maar vaak de grootste werkgever van de stad.

Ook de huisvesting groeit informeel. Mensen bouwen zelf op grond die ze niet bezitten, eerst met golfplaat en later met steen als het gedoogd wordt. Zulke wijken hebben aan het begin geen riolering, drinkwater of elektriciteit, maar ze verbeteren over de jaren wel, vooral als de overheid bewoningsrechten toekent en op de nutsvoorzieningen aansluit. Dat laatste is het argument voor opwaardering in plaats van sloop.

Primaatstad

Een primaatstad is een stad die veel groter is dan de tweede stad van hetzelfde land, vaak meer dan twee keer. Bangkok, Lima, Buenos Aires en Manilla zijn voorbeelden. Zo'n stad trekt alle investeringen, alle bestuurlijke functies en alle migranten aan, waardoor de rest van het land achterblijft. Er ontstaat dan binnen het land een centrum-periferieverhouding: de primaatstad is het centrum en de rest de periferie.

Duurzame verstedelijking

Bijna zeventig procent van de wereldbevolking woont in 2050 naar verwachting in een stad. Hoe die steden groeien bepaalt daarom in hoge mate hoe duurzaam de wereld wordt.

In Nederland speelt daarbij een specifieke afweging. Binnenstedelijk verdichten spaart het landschap en maakt openbaar vervoer rendabel, maar het is duurder en leidt tot minder groen per inwoner. Bouwen in het buitengebied is goedkoper en levert de woningen op waar veel mensen naar vragen, maar het tast het landschap aan en vergroot de autoafhankelijkheid. Dat is een klassieke vraag naar belangenafweging waarbij het antwoord altijd beide kanten moet benoemen.

Deel deze pagina met je vrienden