Vulkanen: soorten vulkanen, hoe ze ontstaan en de Ring van Vuur

Hoe ontstaat een vulkaan?

Een vulkaan ontstaat waar magma vanuit de mantel een weg naar de oppervlakte vindt. Dat magma is gesmolten gesteente en het is lichter dan het vaste gesteente eromheen, dus het stijgt op. Onderweg verzamelt het zich in een magmakamer een paar kilometer onder de oppervlakte.

In die kamer bouwt de druk zich op, onder andere doordat er gassen in het magma zitten. Wordt de druk groter dan de sterkte van het gesteente erboven, dan breekt het magma door en volgt een uitbarsting. Het materiaal dat naar buiten komt, stapelt zich rond de opening op en zo groeit de vulkaan met elke uitbarsting.

Er zijn drie plekken op aarde waar magma kan ontstaan, en die bepalen waar vulkanen liggen.

Bij een transforme plaatgrens ontstaan geen vulkanen, want daar komt geen magma naar boven. Dat is een vast onderdeel van toetsvragen over dit onderwerp.

Effusief of explosief: de rol van het magma

Of een uitbarsting rustig of gewelddadig is, hangt bijna volledig af van de samenstelling van het magma. Twee eigenschappen zijn beslissend: hoeveel silica (kiezelzuur) erin zit en hoeveel gas.

De logica is te vergelijken met een fles cola. Dunne lava is als water: gasbellen komen er zonder problemen uit. Stroperige lava is als stroop: de bellen blijven zitten, de druk loopt op en op een moment barst het geheel. Daarom zijn juist de vulkanen bij subductiezones zo gevaarlijk: daar mengt het magma met materiaal uit de korst en wordt het silicarijk en dus stroperig.

De drie soorten vulkanen

De stratovulkaan in detail

Van de drie is de stratovulkaan het belangrijkst voor toetsen, omdat hij de gevaarlijkste is en het meest voorkomt. Het woord strato verwijst naar de gelaagde opbouw: bij de ene uitbarsting komt er lava naar buiten, bij de volgende as en gesteente. Die lagen stapelen zich op en houden elkaar op hun plek, waardoor de vulkaan steil kan worden en hoog kan groeien.

Naast de hoofdpijp heeft een stratovulkaan vaak zijpijpen, die aan de flank uitkomen als kleinere kraters. Bovenop zit de krater. Blaast een uitbarsting de hele top weg of stort de magmakamer in, dan blijft een veel grotere inzakking achter: een caldera. Die kan volstromen met water, zoals bij het Tobameer op Sumatra.

De spleetvulkaan

Een spleetvulkaan is de minst bekende, maar wel de vulkaan die de grootste hoeveelheden lava kan leveren. In plaats van uit een punt komt de lava uit een spleet die kilometers lang kan zijn. De uitbarsting van de Laki op IJsland in 1783 duurde acht maanden en bedekte een gebied van honderden vierkante kilometers. De gassen die daarbij vrijkwamen veroorzaakten mislukte oogsten in heel Europa.

De Ring van Vuur

De Ring van Vuur is de band van vulkanen en aardbevingsgebieden rond de Pacifische Oceaan. Hij loopt van Nieuw-Zeeland via Indonesië, de Filipijnen en Japan naar Alaska, en dan langs de westkust van Noord- en Zuid-Amerika naar beneden.

De reden dat juist deze ring bestaat, is dat de Pacifische Oceaan aan bijna alle kanten wordt omringd door convergente plaatgrenzen met subductie. De Pacifische plaat en een paar kleinere platen duiken onder de omliggende platen weg, en overal waar dat gebeurt ontstaan vulkanen en zware aardbevingen.

Omdat het vrijwel overal om subductie gaat, zijn de vulkanen in de Ring van Vuur bijna allemaal stratovulkanen met explosief gedrag. De uitzonderingen in de Pacifische Oceaan zijn de hotspotvulkanen van Hawaii, die midden in de plaat liggen en juist effusief zijn.

Wat er bij een uitbarsting vrijkomt

Bij een uitbarsting komt niet alleen lava naar buiten. De bijverschijnselen zijn vaak gevaarlijker dan de lava zelf, want lava beweegt langzaam genoeg om voor weg te lopen.

De uitbarsting van de Vesuvius in het jaar 79 die Pompeï bedekte, is het klassieke voorbeeld van een pyroclastische stroom. De uitbarsting van de Eyjafjallajökull op IJsland in 2010 laat zien wat een aswolk doet: het Europese vliegverkeer lag dagen stil zonder dat er iemand door de vulkaan zelf om het leven kwam.

Waarom wonen mensen bij vulkanen?

Wereldwijd wonen honderden miljoenen mensen binnen honderd kilometer van een actieve vulkaan. Dat lijkt onlogisch, maar er zijn goede redenen voor.

Dit is een klassieke afweging tussen risico en opbrengst, en het is een vraag die op examens vaak in een bron wordt aangeboden. Het antwoord dat punten oplevert, benoemt altijd twee kanten: de aantrekkelijke factoren én het feit dat een uitbarsting onregelmatig is, waardoor mensen het risico onderschatten.

Voorspellen en voorbereiden

Een uitbarsting is niet exact te voorspellen, maar er zijn wel signalen die aangeven dat er iets aankomt: kleine aardbevingen onder de vulkaan, verandering in de samenstelling van de gassen, opbolling van de bodem en een stijgende bodemtemperatuur. Met die signalen kunnen gebieden op tijd geëvacueerd worden.

Rijke landen kunnen dat beter dan arme landen. Een vulkaanuitbarsting van dezelfde kracht kost in Japan minder slachtoffers dan in een land met minder meetnetwerk, minder wegen en minder mogelijkheden om mensen tijdelijk elders onder te brengen. Dat verschil in kwetsbaarheid is belangrijker dan de kracht van de uitbarsting zelf.

Deel deze pagina met je vrienden