Aanpassingen van planten en dieren aan hun omgeving

Wat is een aanpassing in de biologie?

Een aanpassing is een kenmerk waarmee een organisme beter past bij de omstandigheden in zijn leefomgeving. Zo’n kenmerk kan zitten in de bouw, kleur, leefwijze of werking van het lichaam. Het levert voordeel op bij het vinden van voedsel, het ontsnappen aan vijanden, het verdragen van kou of hitte, of het krijgen van nakomelingen. Een ander woord voor aanpassing is adaptatie.

Of een kenmerk een voordeel is, hangt af van de omgeving. Een voorbeeld zijn de kieuwen van een vis. In het water zijn die erg handig, omdat de vis daarmee zuurstof kan opnemen. Maar op land heeft een vis bijna niets aan kieuwen. Een aanpassing past dus altijd bij een bepaalde leefomgeving.

Een organisme heeft meestal niet één aanpassing maar een hele reeks die samen bij dezelfde omgeving passen. De vis heeft niet alleen kieuwen, maar ook vinnen, waarmee hij beter door het water kan bewegen, en ogen die zijn aangepast om onder water te zien.

Aangepaste vorm en bouw

Veel aanpassingen zie je meteen aan de bouw van een organisme. Een haring, een dolfijn en een pinguïn behoren tot heel verschillende groepen dieren. Toch hebben ze alle drie een gestroomlijnd lichaam, spits van voren en geleidelijk smaller naar achteren. Daardoor ondervinden ze weinig weerstand in het water. Bij alle drie is de bouw dus aangepast aan het leven in het water.

Ook bijvoorbeeld poten kunnen veel vertellen over aanpassingen. Een eend heeft zwemvliezen tussen de tenen, een specht heeft scherpe nagels om zich op boomstammen te kunnen vastklemmen, en een haas heeft lange achterpoten waarmee hij snel kan wegspringen in het gras.

Opvallen met kleuren – of juist niet

Kleur kan ook een aanpassing zijn. Bij een schutkleur lijkt de kleur van een dier op die van zijn omgeving, waardoor het minder opvalt. De schutkleur helpt prooidieren om niet gezien te worden en roofdieren om ongemerkt dichtbij te komen. Een schutkleur hoeft trouwens niet het hele jaar dezelfde te zijn. Een poolvos heeft in de zomer een bruingrijze vacht en in de winter een witte, dus als er sneeuw ligt ’s winters valt-ie nauwelijks op. In de zomer ligt er geen sneeuw maar is de ondergrond rotsig, waar zijn zomervacht ook goed tegen wegvalt.

Sommige dieren doen precies het omgekeerde. Een wesp valt juist op met zwarte en gele strepen. Die felle kleuren waarschuwen andere dieren dat de wesp kan steken, zodat ze de wesp met rust laten.

Instinker: het klinkt logisch dat een dier zich tijdens zijn leven aanpast omdat het dat nodig heeft, maar dat is niet zo. Een giraf gaat niet opeens een lange nek maken omdat hij hoge boomblaadjes wil eten, en een kameel ontwikkelt geen nieuwe bult omdat hij extra opslag nodig heeft. Een individueel dier verandert dit soort erfelijke kenmerken niet doelgericht. Wel kunnen erfelijke verschillen in de loop van veel generaties tot aanpassingen leiden. Dat valt onder natuurlijke selectie.

Omgaan met kou en warmte

Niet iedere aanpassing is aan de buitenkant te zien. Als het ’s winters koud is en er weinig voedsel is, houden dieren zoals egels, vleermuizen en hazelmuizen een winterslaap. Hun lichaamstemperatuur zakt, hun hartslag en ademhaling worden veel langzamer en daardoor verbruiken ze weinig energie.

Andere soorten hebben een andere oplossing voor de winter. Zwaluwen trekken naar warmere gebieden. Vossen krijgen een dikkere wintervacht, die de warmte binnenhoudt.

Ook de vorm van het lichaam heeft invloed op hoeveel warmte een dier verliest. Een poolvos heeft kleine oren en een dikke vacht, waarmee hij de warmte behoudt. Een woestijnvos heeft juist opvallend grote oren. Daarmee raakt hij warmte kwijt aan de lucht.

Aanpassingen bij planten

Bij planten zitten aanpassingen in hun vorm, bouw en werking. Bladeren staan vaak op zo’n manier aan de tak dat ze niet in elkaars schaduw staan. Zo kan ieder blaadje licht opvangen. Op droge plekken hebben planten vaak kleine, dikke of behaarde bladeren om waterverlies te beperken. Planten hebben ook verdediging: doorns, stekels en brandharen houden grazers op afstand.

Bloemen zijn aangepast aan hoe ze hun stuifmeel verspreiden. Een insectenbloem heeft vaak opvallende, gekleurde bloembladen en geur of nectar om insecten te lokken. Een windbloem is meestal klein en onopvallend; veel en licht stuifmeel kan gemakkelijk door de wind worden meegevoerd.

Een dikke vacht, een gebogen snavel en een winterslaap lijken weinig met elkaar te maken te hebben. Toch hebben ze dezelfde functie: een organisme helpen in de omgeving waarin het leeft. Wil je dit altijd goed doen op je toets? Check dan onze oefentoetsen voor biologie!

Deel deze pagina met je vrienden