Bewegen met je skelet, gewrichten en spieren

Wat doen je botten?

Je skelet bestaat uit meer dan tweehonderd botten. Samen geven ze je lichaam stevigheid en vorm. Ook beschermen ze kwetsbare organen en leveren ze de aanhechtingspunten voor je spieren. De schedel beschermt je hersenen, de borstkas beschermt je hart en longen, en de wervelkolom draagt je romp en beschermt het ruggenmerg. Die wervelkolom bestaat uit wervels die op elkaar staan. Samen maken de wervels een dubbele S-vorm. Bij elke stap die je zet vangt die bocht een deel van de klap op.

Niet elke verbinding tussen botten kan bewegen. De platen van je schedel zitten met schedelnaden stevig aan elkaar vast. Juist daar zou beweging de hersenen in gevaar brengen.

Bot is levend weefsel. In veel botten ligt onder een laag hard, compact beenweefsel sponsachtig beenweefsel. Dat is licht en toch sterk. In sommige botten zit daarnaast rood beenmerg, waar bloedcellen worden gemaakt. Het botvlies om de botten heen speelt een rol in hoe dik een bot wordt.

Bot is niet het enige weefsel dat in je lichaam zorgt voor stevigheid. Kraakbeen is een ander steunweefsel. Het is minder hard dan bot en een beetje buigzaam. Je oorschelp en je neuspunt bestaan eruit. En tussen de wervels liggen tussenwervelschijven van kraakbeen die schokken opvangen.

Hoe werken gewrichten?

Op plaatsen in je lichaam waar twee botten ten opzichte van elkaar kunnen bewegen, zit een gewricht. Bij een kogelgewricht past een gewrichtskogel in een gewrichtskom. Beide uiteinden zijn bedekt met een laagje glad kraakbeen; in de ruimte ertussen zit gewrichtssmeer, dat de wrijving vermindert. Een gewrichtskapsel met stevige gewrichtsbanden houdt de botten op hun plek.

De vorm van een gewricht bepaalt hoe je kunt bewegen. De belangrijkste vier soorten zijn:

1. Een kogelgewricht, zoals je schouder, draait alle kanten op.
2. Een scharniergewricht, zoals je elleboog, kan maar om één as bewegen.
3. Een rolgewricht tussen de bovenste twee wervels laat je hoofd nee schudden.
4. Een zadelgewricht aan de basis van je duim laat die duim buigen en ook opzij bewegen. Daardoor kun je iets tussen duim en vingers klemmen.

De werking van spieren

Een spier bestaat uit spierbundels met daarin spiervezels. Aan de buitenkant zit daaromheen een spierschede. Alle spieren die aan je skelet vastzitten vormen samen het spierstelsel. Als een spier een impuls krijgt, trekt die zich samen: de vezels worden korter en dikker. Aan de uiteinden gaat een spier meestal over in een pees, een stevig en buigzaam koord dat aan het bot vastzit. Trekt de spier samen, dan komt het bot dus mee.

Een spier kan alleen trekken, niet duwen. Daarom werken bij veel bewegingen rond een gewricht twee spieren samen die elkaar tegenwerken. Dat noemen we antagonisten (eigenlijk een lastig woord voor tegenstanders). De ene spier buigt het gewricht, de andere strekt het weer.

Niet alle spieren zitten aan botten vast. In de wand van je maag, je darmen en je bloedvaten liggen orgaanspieren. Die stuur je meestal niet bewust aan. Je hartspier is een ander voorbeeld; die klopt vanzelf. Bij bewegen gebruik je skeletspieren, die je grotendeels bewust bedient.

Instinker: bij het strekken van je arm lijkt het misschien alsof de triceps je onderarm terugduwt. Maar een spier levert alleen kracht door korter te worden, dus ook de triceps trekt samen. Hij zit alleen aan de andere kant van het gewricht vast.

Van je hersenen naar je spieren

Een bewuste beweging, die je expres maakt, begint met een signaal uit je hersenen. In de grote hersenen liggen de gebieden voor bewuste bewegingen. Van daaruit lopen impulsen via het ruggenmerg en de bewegingszenuwcellen naar de spieren, die daarop samentrekken. De kleine hersenen bewaken ondertussen je evenwicht en zorgen dat de beweging soepel verloopt.

Bewegingen die je vaak herhaalt gaan steeds automatischer. Leren fietsen is best lastig; het kost al je aandacht. Maar nu kun je het waarschijnlijk terwijl je praat, om je heen kijkt en een boterham eet. Zulke geautomatiseerde bewegingen verlopen grotendeels zonder dat je er nog bewust over na hoeft te denken. Door oefenen raakt vooral je zenuwstelsel beter afgestemd op de beweging. Het aansturen gaat daardoor steeds soepeler.

Reflexen

Als je per ongeluk een hete pan aanraakt, trek je je hand al terug voordat je het doorhebt. Zo’n snelle, onbewuste reactie heet een reflex. De impulsen gaan van de zintuigcellen in je huid via een gevoelszenuwcel naar het ruggenmerg. Vanaf daar gaan ze door via een schakelcel meteen naar een bewegingszenuwcel, en zo naar de spier. Die route heet de reflexboog.

Bij deze terugtrekreflex hoeven de impulsen niet eerst naar de grote hersenen. Daardoor reageert je lichaam sneller. De hersenen krijgen het bericht wel, maar iets later. De pijn voel je dus ook pas met een beetje vertraging.

Je hebt nog heel wat andere reflexen. Een voorbeeld is de kniepeesreflex, die een arts kan opwekken door met een hamertje net onder je knieschijf te tikken. Ook knipperen als er iets op je oog afkomt en hoesten bij een kruimel in je luchtpijp zijn reflexen. Niet elke reflex loopt precies via dezelfde zenuwroute of dezelfde reflexboog.

Trainen, belasten en blessures

Spieren en botten kunnen zich aanpassen aan wat er van ze wordt gevraagd. Train je regelmatig, dan worden je spieren sterker en verbetert je conditie. Botten worden steviger van belasting. Na een ongewone inspanning kun je spierpijn krijgen. Dat trekt vanzelf weg.

Gaat die belasting te ver of te snel, dan ontstaat een blessure. Dat is wat anders dan spierpijn, omdat weefsel echt beschadigd raakt. Bij een verstuiking rekken of scheuren de gewrichtsbanden, bij een spierscheuring scheuren spiervezels, en bij een botbreuk breekt het bot.

Ook verkeerd tillen of urenlang in dezelfde houding zitten belast je wervelkolom en veroorzaakt op den duur klachten. Blijf je steeds dezelfde kleine beweging herhalen, dan raken spieren en pezen overbelast. De klachten die daaruit ontstaan worden samengevat als RSI.

Bewegen is geen kwestie van sterke spieren alleen. Steun, beweeglijkheid, kracht en aansturing moeten alle vier kloppen, anders komt er van die beweging niets terecht. Wil je testen of je begrijpt hoe de samenwerking tussen skelet, gewrichten, spieren en zenuwen precies werkt? Maak dan onze oefentoetsen voor biologie!

Deel deze pagina met je vrienden