De cel: onderdelen van een plantencel en een dierlijke cel

Wat is een cel?

Een cel is de kleinste eenheid die zelf de kenmerken van leven vertoont. Sommige organismen bestaan uit één cel, de meeste uit heel veel. Een pantoffeldiertje in slootwater is één zo’n losse cel, die met trilharen door het water beweegt, voedsel opneemt en zich deelt. Hoe zit dat bij de mens? Jij bent meercellig; je bestaat uit tientallen biljoenen lichaamscellen. De meeste cellen zijn zo klein dat je ze met het blote oog niet kunt zien.

In een cel gebeurt alles wat leven nodig heeft. Hij neemt stoffen op, zet die om en geeft afvalstoffen af. Veel cellen kunnen bovendien groeien en zich delen. Ga je nog kleiner, dan lukt dat niet meer; de onderdelen binnen de cel redden het niet in hun eentje. Daarom noemen we de cel ook wel de kleinste levende bouwsteen.

Cellen zijn heel verschillend. Een zenuwcel is langgerekt, een rode bloedcel plat en rond, en een menselijke eicel is met ongeveer een tiende millimeter net met het blote oog te zien. En het kan nog veel groter: de eicel van een kip (de dooier van een ei) is ook maar één cel. Ondanks die verschillen herken je bij veel dierlijke en plantaardige cellen dezelfde basisonderdelen: het celmembraan, het cytoplasma en de organellen, de celkern en de mitochondriën. Die onderdelen bespreken we hieronder.

De buitenkant van de cel: celmembraan

Om elke cel zit een celmembraan, een dun vliesje dat de cel begrenst. Dat membraan houdt de inhoud bij elkaar. Ook reguleert het wat er in- en uitgaat. Voedingsstoffen en zuurstof gaan naar binnen, afvalstoffen gaan eruit. Raakt het membraan beschadigd, dan kan de inhoud weglopen en gaat de cel dood.

Het cytoplasma en de organellen

Binnen het membraan zit het cytoplasma, ook wel celplasma genoemd. Dit is een waterige vloeistof die de cel vult. Het cytoplasma staat niet stil; er worden voortdurend stoffen doorheen verplaatst. Erin liggen de organellen. Het woord organel betekent letterlijk klein orgaan, en die vergelijking klopt aardig: net zoals een orgaan een taak heeft in het lichaam, heeft een organel een taak in de cel. Ribosomen bijvoorbeeld maken eiwitten, de bouwstoffen waarmee de cel zichzelf opbouwt en herstelt.

De celkern bewaart het DNA

In de meeste dierlijke en plantaardige cellen ligt een celkern. Daarin zit het DNA, dat de erfelijke informatie van het organisme bevat. Dat DNA is opgerold tot chromosomen. De kern bepaalt wat de cel doet, want de erfelijke informatie vertelt hoe de cel is opgebouwd en welke stoffen de cel maakt. Cellen die zich delen, geven een volledige kopie van het DNA door aan beide nieuwe cellen. In de meeste lichaamscellen van één organisme zit daardoor hetzelfde DNA. Alleen gebruiken die cellen niet altijd hetzelfde stukje uit al die erfelijke informatie; daardoor doen bijvoorbeeld een spiercel en een zenuwcel ander werk.

Mitochondriën leveren de energie

Mitochondriën zijn organellen die energie produceren uit voedingsstoffen. Die energie gebruikt de cel voor alles wat hij doet: stoffen maken, transporteren, bewegen en delen. Cellen die veel werk doen, bevatten er meer dan cellen die weinig doen. Een spiercel is een typisch voorbeeld van zo’n werkpaard, en die zit dan ook vol mitochondriën.

Wat een plantaardige cel extra heeft ten opzichte van dierlijke cellen

Een plantencel bevat alle basisonderdelen die we net hebben beschreven. Daarnaast heeft een plantencel nog drie eigen onderdelen. Om het celmembraan heen zit een celwand van cellulose, een stevige stof die de cel zijn vaste hoekige vorm geeft. Onder de microscoop zie je die celwand als een dikke rand. Cellulose is trouwens ook de stof waar papier en katoen grotendeels uit bestaan.

Binnenin de plantencel ligt één grote vacuole, een blaasje vol vocht waarin de plant water en andere stoffen opslaat. De vacuole zorgt net als de celwand voor stevigheid. In de groene delen van de plant zitten daarnaast bladgroenkorrels, waarin de plant met licht zijn eigen voedingsstoffen maakt. Bladgroenkorrels en mitochondriën doen trouwens niet hetzelfde werk. In de bladgroenkorrels maakt de plant voedingsstoffen; in de mitochondriën komt daar energie uit vrij.

Een dierlijke cel heeft geen celwand, geen vacuole en geen bladgroenkorrels. Schimmelcellen lijken in sommige opzichten op plantencellen en in andere opzichten op dierlijke cellen. Ze hebben wel een celwand, maar geen bladgroenkorrels. De meeste bacteriën hebben ook een celwand, maar geen celkern. Organismen die cellen hebben zonder celkern heten prokaryoten; organismen met cellen die wel een celkern bevatten, heten eukaryoten.

Van één cel tot een weefsel en een heel organisme

Nieuwe cellen ontstaan altijd uit bestaande cellen. Bij gewone celdeling (mitose) ontstaan twee dochtercellen met in principe dezelfde erfelijke informatie. Een meercellig organisme groeit doordat cellen zich delen en doordat cellen groter worden. Bij een eencellig organisme groeit het individu doordat de ene cel groter wordt; deling levert daar nieuwe individuen op. Tijdens de groei van een meercellig organisme krijgen cellen bovendien verschillende vormen en taken. Een spiercel kan samentrekken, een zenuwcel geeft signalen door en een wortelcel neemt water op. Cellen met dezelfde taak liggen bij elkaar en vormen samen een weefsel.

De onderdelen van een cel kom je in bijna elk biologieonderwerp weer tegen, van fotosynthese tot erfelijkheid. Wil je zeker weten dat je op je toets de functie van elk onderdeel van de cel kunt noemen en dat je een plantencel meteen van een dierlijke cel onderscheidt? Maak dan onze oefentoetsen biologie!

Deel deze pagina met je vrienden