Duurzaamheid: grondstoffen, broeikaseffect en oplossingen
In Nederland lijkt het soms wel alsof alles oneindig is. Het water uit de kraan houdt nooit op met stromen, als je je telefoon wilt opladen komt er altijd elektriciteit uit het stopcontact en bij de bakker ligt iedere dag weer vers brood. Hoe kan dat eigenlijk? En hoe zorgen we ervoor dat het zo blijft? Dat is precies waar het over gaat bij duurzaamheid, en het speelt bij grondstoffen, energie, het broeikaseffect en de landbouw. Bij ToetsMij leggen we die onderwerpen stap voor stap aan je uit, met eenvoudige definities en handige voorbeelden!
Inhoudsopgave
Kort samengevat
Wat houdt duurzaamheid in de biologie in?
- Duurzaam gebruik betekent dat je niet sneller gebruikt dan de natuur aanvult, en niet meer achterlaat dan de natuur kan verwerken.
- Fossiele brandstoffen raken op. Bij het verbranden ervan komt koolstofdioxide vrij.
- Het natuurlijke broeikaseffect houdt de aarde leefbaar. Extra broeikasgassen, bijvoorbeeld door de verbranding van fossiele brandstoffen, zorgen voor een versterkt broeikaseffect.
- Stoffen die niet worden afgebroken, zoals plastic en sommige gifstoffen, hopen zich op in de natuur en in voedselketens.
Duurzame oplossingen draaien om vier dingen: minder gebruiken, energie anders opwekken, materialen hergebruiken en de natuur beschermen.
Duurzaam omgaan met grondstoffen
Grondstoffen zijn de materialen die we uit de natuur halen, zoals hout, zand, metalen, water en aardolie. Een deel daarvan groeit weer terug, zoals hout; als je een boom kapt, kan er weer een nieuwe boom voor in de plaats komen. Maar er zijn ook grondstoffen die niet terugkomen. Een voorbeeld zijn metalen, zoals goud of ijzer.
Er is ook nog een soort grondstoffen die ertussenin ligt. Die worden wel opnieuw gevormd, maar zo ontzettend langzaam dat het eigenlijk geen verschil maakt. Een voorbeeld zijn fossiele brandstoffen, zoals aardolie, aardgas en steenkool. Die zijn in de loop van miljoenen jaren ontstaan uit de resten van organismen; het zal dus ook miljoenen jaren duren voordat er weer nieuwe fossiele brandstoffen ontstaan. We gebruiken echter zoveel fossiele brandstoffen dat ze misschien wel binnen een paar honderd jaar op zijn. Daardoor is er sprake van uitputting: deze grondstoffen worden sneller gebruikt dan ze worden aangevuld.
Op langere termijn is dat dus niet vol te houden; fossiele brandstoffen zullen opraken. Dat is niet duurzaam. Duurzaamheid is namelijk juist dat je niet meer wegneemt van iets dan er aangroeit. Ook gaat het er bij duurzaamheid om dat je niet meer afval of vervuiling achterlaat dan de natuur kan verwerken. Dat hoeft niet te betekenen dat alles bij het oude moet blijven en dat er niets nieuws bij kan komen. Bij duurzame ontwikkeling gaat het erom dat we vooruit kunnen gaan zonder dat latere generaties daar last van krijgen.
Check dit!
Veel leerlingen hebben moeite met het verschil tussen hernieuwbaar en duurzaam. Hout is een hernieuwbare grondstof, want het groeit weer terug. Maar je moet het wel de tijd geven om terug te groeien, dus niet meer bomen kappen dan er weer bij komen. Dat is duurzaam. Het gaat dus om het tempo waarin je de grondstof gebruikt. Kap je meer bomen dan er nieuwe teruggroeien, dan verdwijnt het bos uiteindelijk; dat is niet duurzaam.
De ecologische voetafdruk: hoeveel gebruikt één mens?
De ecologische voetafdruk geeft aan hoeveel oppervlakte er nodig is om te voorzien in alles wat je gebruikt en om afvalstoffen en uitstoot te verwerken. Denk bijvoorbeeld aan de akkers voor je eten en de bossen voor je boeken, maar ook gewoon aan de grond onder je huis.
De voetafdruk verschilt sterk per land en per manier van leven. Veel vlees eten en veel vliegen maken hem bijvoorbeeld groter. Er bestaat ook een water-voetafdruk, die aangeeft hoeveel water er nodig is om iets te maken.
Het zijn altijd schattingen. Ze zijn vooral nuttig om keuzes met elkaar te vergelijken.
Fossiele brandstoffen en het versterkte broeikaseffect
Op aarde hebben we een broeikaseffect. Dat is op zichzelf geen milieuprobleem, ook al klinkt het misschien als iets negatiefs. Zonder het natuurlijke broeikaseffect zou de aarde een ijzige planeet zijn. Samen zorgen de broeikasgassen, die voor het broeikaseffect zorgen, er namelijk voor dat het op aarde gemiddeld ruim 30 graden warmer is dan zonder die gassen.
Wat wél een probleem is, is het versterkte broeikaseffect, dat door de mens is veroorzaakt. Dat komt met name door fossiele brandstoffen, zoals olie en kolen.
Een groot deel van de energie voor verwarming, vervoer en fabrieken komt van dat soort fossiele brandstoffen. Als die worden verbrand, komt er onder meer koolstofdioxide vrij. Dat verstoort de koolstofkringloop, doordat koolstof die miljoenen jaren in de bodem zat, opeens in korte tijd in de lucht terecht komt. Dat is veel sneller dan het weer door de natuur opgeslagen kan worden. Het verbranden van fossiele brandstoffen zorgt dus voor een toename van de hoeveelheid koolstofdioxide in de lucht.
Omdat koolstofdioxide een broeikasgas is, wordt het broeikaseffect sterker. Het verbranden van fossiele brandstoffen door de mens zorgt dus voor een versterkt broeikaseffect.
Dat zorgt voor een opwarmende aarde. Je ziet dat niet alleen aan de thermometer. Landijs op Groenland en in Antarctica smelt, waardoor de zeespiegel stijgt. Neerslag verandert, waardoor sommige streken droger worden en andere juist natter. Veel soorten in de natuur hebben daar last van.
Vervuiling, accumulatie en eutrofiëring
Vervuiling betekent dat er stoffen in de natuur terechtkomen die er niet horen, of in te grote hoeveelheden. Stoffen die door organismen zoals bacteriën en schimmels kunnen worden afgebroken, zijn biologisch afbreekbaar. Plastic is dat niet. Onder invloed van zon en golven valt het uiteen in steeds kleinere stukjes. Die stukjes noemen we microplastics. Ze komen in het water, in de bodem en in organismen terecht – ook in jouw lichaam.
Veel microplastics, maar ook sommige gifstoffen die niet biologisch afbreekbaar zijn, kunnen in organismen achterblijven. Ze worden niet of maar langzaam uitgescheiden. In een voedselketen kunnen dit soort stoffen zich daardoor steeds verder opstapelen, naarmate je bij hogere schakels komt. Zie de afbeelding hierboven: de roofvis aan het eind van de voedselketen heeft uiteindelijk veel van die stoffen in zijn lijf, terwijl vissen, watervlooien en algen eerder in de voedselketen veel minder van die stoffen bevatten. Die opeenstapeling heet accumulatie.
Ook een stof die op zichzelf nuttig is, kan schade aanrichten in te hoge hoeveelheden. Mest en kunstmest bevatten voedingszouten die planten nodig hebben om goed te kunnen groeien. Maar als er te veel mest op de akkers komt, spoelt die uit naar oppervlaktewater, zoals sloten en meren. Dat kan zorgen voor een grote toename van het aantal algen in het water, met negatieve gevolgen voor andere organismen die in het water leven. Dit proces heet eutrofiëring.
Voorbeeld: een vijver die groen kleurt (eutrofiëring)
Na een regenbui spoelt mest van een weiland in een naastgelegen vijver. De algen in het water krijgen daardoor volop voedingszouten en vermenigvuldigen zich snel, tot er een dikke groene laag op het water ligt. Onder die laag komt bijna geen licht meer, waardoor de waterplanten afsterven. Bacteriën breken al dat dode materiaal af en verbruiken daarbij zuurstof. Door het zuurstoftekort in het water sterven vervolgens de vissen.
Duurzame landbouw, zonder de bodem uit te putten
Landbouw kost ruimte, water en voedingsstoffen. Sommige vormen van landbouw zijn belastender dan andere. Bij een monocultuur, waarbij op een akker elk jaar hetzelfde gewas wordt verbouwd, raakt de bodem steeds meer uitgeput doordat de gewassen altijd dezelfde voedingsstoffen uit de bodem halen. De bio-industrie, waar veel dieren op een klein oppervlakte worden gehouden, produceert onder andere meer mest dan er verwerkt kan worden en vraagt voedingsstoffen van buiten.
Andere vormen zijn duurzamer. Akkerteelt met vruchtwisseling zorgt ervoor dat er telkens andere gewassen op dezelfde akker worden geteeld, zodat de bodem de kans krijgt om te herstellen. Bij kringlooplandbouw draaien mest, voer en gewasresten zoveel mogelijk rond binnen hetzelfde bedrijf of dezelfde streek, zodat er minder van buiten hoeft te komen.
Het kan ook helpen om meer ruimte te bieden voor de natuur. Bloemrijke akkerranden en houtwallen bieden plaats aan insecten die gewassen bestuiven en aan vogels die plaagsoorten opeten.
Vier manieren om duurzamer om te gaan met natuur en grondstoffen
Veel duurzame oplossingen hebben dezelfde uitgangspunten. Vier van de belangrijkste zijn:
- Minder gebruiken. Door zuiniger om te gaan met grondstoffen en energie is er minder van nodig. Denk bijvoorbeeld aan het isoleren van een huis, zodat de verwarming minder hard hoeft te draaien, of de wasmachine niet aanzetten voor één T-shirt maar alleen voor een volle wasmand, zodat dezelfde hoeveelheid water veel meer kleding kan wassen.
- Energie anders opwekken. Dat betekent overstappen op duurzame energie. Zonne-energie, windenergie en waterkracht raken niet op, in tegenstelling tot fossiele brandstoffen. Ook stoten ze veel minder of geen koolstofdioxide uit.
- Opnieuw gebruiken. Hergebruik en recycling zorgen ervoor dat je minder nieuwe grondstoffen uit de natuur hoeft te halen, omdat je grondstoffen die al in omloop zijn opnieuw kunt gebruiken. Van oud papier kun je nieuw papier maken, van ingezameld glas nieuwe flessen, en ook bijvoorbeeld een kapotte telefoon kan gebruikt worden om een nieuwe van te maken.
- Natuur beschermen. Planten en dieren hebben ruimte nodig om te leven en verdragen niet te veel vervuiling. Duurzaamheid kan zo ook bijdragen aan biodiversiteit.
ToetsMij ToetsTip
Wat moet je nou echt weten over duurzaamheid in de biologie?
- Als iets sneller wordt gebruikt dan het kan worden aangevuld door de natuur of als er meer afval of vervuiling ontstaat dan de natuur kan verwerken, is dat niet duurzaam.
- Het natuurlijke broeikaseffect maakt leven mogelijk. Het versterkte broeikaseffect wordt door de mens veroorzaakt en zorgt voor opwarming van de aarde.
- Kijk bij vervuiling niet alleen naar hoeveel van een stof ergens terechtkomt, maar ook naar wat ermee gebeurt. Sommige stoffen worden afgebroken, andere hopen zich op in organismen of voedselketens.
- Duurzame oplossingen kunnen onder andere zijn: minder gebruiken, energie op andere manieren opwekken, grondstoffen hergebruiken en de natuur beschermen.
Duurzaamheid is een lastig onderwerp, omdat het zo breed is. Er valt veel onder, van wat je eet tot hoe lang je doucht en of je oude flessen in de glasbak gooit. Ook bijvoorbeeld fossiele brandstoffen en het versterkte broeikaseffect hebben ermee te maken. Wil je zeker weten dat je dit goed doet? Ga dan aan de slag met onze oefentoetsen voor biologie!
Deel deze pagina met je vrienden
Dit zeggen leerlingen en ouders
Toetsmij: de steun in de rug die elk kind verdient
Als ouder wil je maar één ding: dat je kinderen gezien worden, uitgedaagd worden en het vertrouwen krijgen dat ze méér kunnen dan ze zelf soms denken. Voor ons is Toetsmij daarin een gamechanger geweest.
Onze oudste dochter begon ooit op mavo-kader. Een lieve, slimme meid, maar soms onzeker en zoekend naar structuur. Dankzij de toetsen van Toetsmij.....helder, betrouwbaar, precies op niveau en altijd met ruimte om te groeien kreeg ze stap voor stap het vertrouwen dat ze het wél kon.
En hoe.
Ze stroomde door naar de havo, haalde haar diploma en volgt nu op eigen kracht de lerarenopleiding. Dat is niet alleen haar verdienste, maar ook het resultaat van materialen die haar serieus namen en haar lieten zien waar ze stond en waar ze naartoe kon.
Ook onze jongste dochter profiteert nu van Toetsmij. Ze doet op school al een aantal vakken op hoger niveau, en juist daar is Toetsmij een uitkomst. De toetsen sluiten perfect aan, dagen uit zonder te overweldigen en geven precies de feedback die ze nodig heeft om verder te groeien.
Het voelt alsof er iemand meedenkt, iemand die begrijpt dat elk kind anders leert en dat kwaliteit het verschil maakt.
Wat Toetsmij voor ons bijzonder maakt:
- Super betrouwbaar, e weet dat de toetsen kloppen, aansluiten en eerlijk meten.
- Meedenkend, het voelt alsof er altijd iemand achter de schermen staat die begrijpt wat leerlingen nodig hebben.
- Topkwaliteit geen rommel, geen gokwerk, maar echt professioneel materiaal waar scholen jaloers op zouden zijn.
Voor ons is Toetsmij niet zomaar een hulpmiddel. Het is een partner in de ontwikkeling van onze kinderen. Een stille kracht die hen helpt groeien, bloeien en boven zichzelf uitstijgen.
En als trotse ouder kan ik maar één ding zeggen:
Dankjewel, Toetsmij. Jullie maken écht het verschil.
Hele fijne en goede ondersteuning bij…
Hele fijne en goede ondersteuning bij de voorbereiding van de middelbare school toetsen. Havo/vwo brugjaren gebruik gemaakt van Toetsmij. Realistische toetsen. Vraag en antwoorden zijn top. Cijfers zijn omhoog gegaan maar ook het begrip van de stof en hoe een toets is opgebouwd. Goede snelle communicatie met de organisatie. Kortom een aanrader!!!
Eindelijk goede punten!
Mijn dochter heeft vorig jaar haar examen vmbo-GT niet gehaald! Dit jaar was dus extra stress! We zijn gewend en zo liep het nu ook weer dat ze het net op het randje vaak net red. Maarja we wilden geen herhaling van vorig jaar! In de laatste maanden hebben we toen toch gekozen voor toetsmij. Sceptisch maar toch wel te proberen. En nu is ze gewoon geslaagd met hoge punten!!!!!
Ik denk dat dat o.a komt omdat ze geen lezer is en daardoor niets bijblijft. Toetsmij is doen. Ik zeg aanrader!!!!
Zoek in meer dan 10.000 toetsen
Echte toetsvragen, precies aansluitend op jouw lesmethode en leerjaar. Voor alle klassen en alle niveaus
