Ecosysteem: van individu tot levensgemeenschap

Van individu naar populatie en levensgemeenschap

Ecologie is het onderdeel van de biologie dat onderzoekt hoe organismen samenleven met elkaar en met hun omgeving. Een ecoloog kijkt daarom zelden naar slechts één plant of dier. Dat is echter wel de basis, waarmee het allemaal begint. Eén zo’n organisme, bijvoorbeeld één beukenboom of één specht in het bos, heet een individu.

Neem je alle individuen van één soort samen, dan kijk je naar een populatie. Dat zijn alle individuen van dezelfde soort die in hetzelfde gebied leven en zich onderling voortplanten, dus bijvoorbeeld alle beuken in het bos.

Alle populaties in een gebied bij elkaar heten de levensgemeenschap. In het bos leven tal van populaties naast elkaar, zoals beukenbomen, spechten en bosanemonen. Die verschillende soorten staan niet los op zichzelf. Ze eten elkaar, concurreren om ruimte en licht, of hebben elkaar juist nodig.

Welke factoren werken er op een organisme in?

Alles wat invloed heeft op een organisme is in twee groepen te verdelen:

1. Abiotische factoren komen uit de niet-levende natuur. Denk bijvoorbeeld aan temperatuur, licht, water, wind, zuurstof en de samenstelling van de bodem. Deze factoren bepalen voor een groot deel welke soorten ergens kunnen leven. Een vis kan niet leven op het droge, en bovenop een berg waar het altijd vriest kunnen geen bomen groeien.
2. Biotische factoren komen van andere organismen. Voorbeelden zijn voedsel, roofdieren, ziekteverwekkers, soortgenoten die om dezelfde ruimte concurreren en bomen die licht wegnemen.

Alle factoren samen, biotisch en abiotisch, vormen het milieu waarin een organisme leeft.

Levensgemeenschap en biotoop vormen samen het ecosysteem

De biotoop van een levensgemeenschap is de leefomgeving, het gebied met de abiotische omstandigheden die daar heersen. Bij de biotoop van een beukenbos horen bijvoorbeeld de bodemsoort, het vocht in de laag afgevallen bladeren, de temperatuur en de hoeveelheid licht die de grond bereikt. De levensgemeenschap is het levende deel van datzelfde gebied.

Als je die combineert, dan heb je een ecosysteem: een levensgemeenschap samen met de biotoop waarin die leeft. Een beukenbos is een ecosysteem, en een duingebied, een sloot of een stadspark net zo goed. Het is vaak moeilijk om scherpe grenzen te trekken. Tussen waar het bos ophoudt en de heide begint ligt meestal een geleidelijke overgang. Veel soorten komen bovendien voor in beide gebieden.

Alle ecosystemen op aarde samen vormen de biosfeer, de dunne laag rond de aarde waarin leven voorkomt.

Binnen één biotoop kunnen verschillende omstandigheden optreden. Onder een beukenboom is het bijvoorbeeld koeler en vochtiger dan op een open plek in het bos. Zo’n klein gebiedje met eigen omstandigheden heet een microklimaat. Daarin leven vaak andere soorten dan eromheen.

Veel soorten, elk met een eigen rol

Hoeveel verschillende soorten er voorkomen in één gebied en hoe groot de variatie binnen die soorten is, bepaalt de biodiversiteit. Een gemengd bos met struiken, kruiden en dood hout heeft een hogere biodiversiteit dan een kort gemaaid gazon met maar één grassoort.

Binnen een ecosysteem kunnen er meerdere soorten voorkomen doordat elke soort een andere rol speelt. Biologen zeggen dan: elke soort heeft zijn eigen niche. Elke soort eet bijvoorbeeld andere dingen en is op andere momenten van de dag actief. Een niche is dus geen plek, maar een manier van leven. Op één omgevallen boomstam breken schimmels het hout af, eten pissebedden de resten en pikt een specht er insecten uit. Dezelfde plek, drie verschillende niches.

Waarom populaties niet eindeloos groeien

De populatie van een bepaalde soort kan nooit oneindig groot worden. Er is altijd wel iets dat dat tegenhoudt, zoals een tekort aan water, voedsel of licht, maar bijvoorbeeld ook roofdieren of ziekteverwekkers kunnen een rol spelen. Zo’n factor die de groei van een populatie begrenst, heet een beperkende factor.

Een gebied kan daardoor maar een beperkt aantal individuen van een soort blijvend onderhouden. In plaats van oneindig door te groeien, schommelen populaties in grootte heen en weer.

Op langere termijn kunnen de aantallen muizen en uilen in dit voorbeeld door hun wisselwerking binnen bepaalde grenzen blijven schommelen. Dan is er sprake van een biologisch evenwicht. De aantallen hoeven daarvoor dus niet precies gelijk te blijven.

Ecosystemen waar de mens de hand in heeft

Veel ecosystemen zijn spontaan ontstaan, maar ook de mens speelt soms een rol. Een akker, een aangeplant productiebos en een stadspark hebben net zo goed een biotoop en een levensgemeenschap. Ook veel Nederlandse natuurgebieden zijn door mensen gevormd. Heidevelden zijn bijvoorbeeld ontstaan doordat er eeuwenlang schapen graasden en boeren plaggen staken. Als we daarmee ophouden, groeien ze vanzelf weer dicht met bomen. Zo’n door menselijk gebruik gevormd landschap heet een cultuurlandschap.

Wat mensen doen, verandert de omstandigheden in een gebied. Daardoor kunnen er soorten verdwijnen; soms komen er ook juist andere bij. Het is belangrijk om rekening te houden met duurzaamheid. Een duurzaam gebruik van een akker zorgt er bijvoorbeeld voor dat de bodem niet uitgeput raakt.

Elk gebied heeft zijn eigen soorten en omstandigheden, maar je kunt die gebieden goed vergelijken met begrippen zoals levensgemeenschap en biotische en abiotische factoren. Wil je testen of jij die uit elkaar kunt halen en of je daarmee ook een gebied kunt beschrijven? Check dan onze oefentoetsen voor biologie!

Deel deze pagina met je vrienden