Aangeboren, aangeleerd en sociaal gedrag

Gedrag is wat je kunt zien

Gedrag is alles wat een organisme waarneembaar doet, zoals lopen, eten, vluchten of juist stilzitten. Dit kun je nader onderzoeken via gedragsonderzoek. Hierbij moet je twee dingen uit elkaar houden. Eerst beschrijf je zo precies mogelijk wat je ziet of hoort gebeuren; dat is observatie. Daarna kun je een verklaring geven, bijvoorbeeld welke prikkel het gedrag uitlokte of wat het dier eraan heeft. Dat is interpretatie.

Het verwarren van observatie en interpretatie zorgt snel voor fouten. Een voorbeeld is antropomorfisme: het toeschrijven van menselijke gevoelens aan een dier. Als je op straat een hond ziet die naar je blaft, denk je misschien direct dat hij je wil aanvallen. Maar misschien is hij juist bang voor je, of wil hij naar je toe en houdt de riem hem tegen. Het blaffen is de observatie. Waarom de hond blaft, is een verklaring die je nog moet onderbouwen, bijvoorbeeld door ook op zijn houding, staart en oren te letten.

Gedrag bestaat vaak uit kleinere onderdelen die in een vaste volgorde op elkaar volgen. Zo’n reeks heet een gedragsketen. De keten hoeft niet altijd te worden afgemaakt. Als bij de jagende kat uit de afbeelding hieronder de muis in een holletje verdwijnt terwijl de kat zat te wachten, stopt de gedragsketen daar.

Wat veroorzaakt gedrag?

Gedrag kan in gang worden gezet door een prikkel. Een uitwendige prikkel komt van buitenaf, zoals de geur van eten. Een inwendige prikkel komt uit het lichaam zelf, zoals een lege maag.

Belangrijk om te weten: dezelfde prikkel leidt niet altijd tot hetzelfde gedrag. Het hangt ook af van de motivatie. Dat is de innerlijke behoefte om een bepaald gedrag te vertonen. Een hongerige kat springt naar iedere muis toe die hij ziet. Een verzadigde kat blijft misschien wel gewoon lekker liggen.

Wat een dier niet hoeft te leren

Aangeboren gedrag is gedrag dat een dier niet hoeft te leren. De aanleg ervoor is erfelijk, en het gedrag verloopt bij dieren van dezelfde soort vaak op een vergelijkbare manier. Een kruisspin weeft haar eerste web zonder ooit een spinnenweb gezien te hebben. Een jonge koekoek, grootgebracht door vogels van een andere soort, vliegt in z’n eentje naar Afrika, zonder dat iemand hem de weg heeft gewezen. Omdat dit gedrag niet geleerd hoeft te worden, lukt het vaak de eerste keer al. Dat is belangrijk als er geen tijd is om te oefenen. Een spin zonder web vangt niets, en een koekoek die de weg kwijtraakt, haalt Afrika niet.

Let op: aangeboren gedrag wordt vaak verward met gedrag dat een dier meteen na de geboorte laat zien. Dat klopt niet. Het gaat om de vraag of het gedrag geleerd moest worden, niet om het moment waarop het voor het eerst te zien is. Veel dieren vertonen speciaal gedrag als ze een partner zoeken om mee te paren; dat doen ze pas als ze volwassen zijn.

Leren door ervaring

Aangeleerd gedrag ontstaat door ervaring. Een meeuw die één keer eten uit een bakje kibbeling heeft gepikt, gaat na een tijdje gewoon op de viskraam zitten te wachten tot er weer een klant voorzien is van een verse portie. Omdat dieren niet precies dezelfde ervaringen hebben, kan aangeleerd gedrag binnen één soort meer verschillen en zich aanpassen aan de eigen omgeving.

De eenvoudigste vorm van leren is gewenning. Een dier reageert dan steeds minder op een prikkel die telkens terugkomt, maar waar geen actie voor nodig is. Als jij gaat logeren bij iemand die vlak langs een spoorlijn woont, dan schrik je misschien bij elke trein wakker. Woon je zelf ook langs een spoorlijn, dan slaap je waarschijnlijk als een roosje.

Bij gewenning leer je niet per se voor altijd af om te reageren op de prikkel. Is die een tijd weg en komt de prikkel dan weer terug, dan kan ook de oude reactie weer terugkomen.

Samenleven met soortgenoten

Dieren van dezelfde soort reageren ook op elkaar. Dat heet sociaal gedrag; het kan zowel aangeboren als aangeleerd zijn. Een bekend voorbeeld is gedrag waarmee dieren een territorium verdedigen (het gebied waarin ze voedsel zoeken of hun jongen grootbrengen). Een merel die vanaf een dakrand zingt, laat daarmee horen dat het gebied bezet is. Pikt een vogel in het voorjaar steeds tegen je raam, dan verdedigt hij ook zijn territorium. Hij ziet namelijk zijn eigen spiegelbeeld aan voor een indringer.

Binnen een groep dieren ontstaat vaak een rangorde. Dat zorgt ervoor dat niet elke ontmoeting op een gevecht uitloopt.

Bij baltsgedrag proberen dieren een partner te vinden. Futen hebben bijvoorbeeld een bijzondere dans op het water. Na de paring volgt bij veel soorten broedzorg, waarbij de ouders hun jongen beschermen, warm houden en voeren. Hoeveel zorg daarvoor nodig is, verschilt per soort. Eendenkuikens lopen kort na het uitkomen al achter hun moeder aan en zoeken zelf voedsel, terwijl jonge merels kaal en hulpeloos in het nest blijven en wekenlang gevoerd moeten worden. En bij mensenbaby’s moet dat nog veel langer.

Normen en waarden bij mensen

Net als bij dieren komt menselijk gedrag voort uit prikkels en motivatie. Wel komt daar nog iets bij, want mensen houden ook rekening met normen en waarden. Waarden zijn de dingen die je belangrijk vindt, zoals eerlijkheid. Normen zijn de regels die daaruit volgen, bijvoorbeeld dat je niet liegt. Wat je doet hangt dus niet alleen af van zaken zoals honger, vermoeidheid of schrik, maar ook van wat er in jouw omgeving gebruikelijk is. Veel daarvan zul je van andere mensen hebben geleerd.

Bij een toetsvraag over gedrag kun je het beste altijd dezelfde volgorde aanhouden. Beschrijf eerst wat er gebeurt, bedenk dan welke prikkel het uitlokte, en bepaal daarna wat aangeboren of aangeleerd is en of soortgenoten een rol spelen. Wil je kijken of je dat allemaal goed uit elkaar kunt houden? Ga dan aan de slag met onze oefentoetsen voor biologie!

Deel deze pagina met je vrienden