Organen, weefsels en orgaanstelsels in mens en plant

Cellen met een eigen taak

Een eencellig organisme moet alles met die ene cel doen: voedsel opnemen, afvalstoffen kwijtraken en zich voortplanten. Bij meercellige organismen ligt dat anders. Daar heeft iedere cel een eigen taak, en de vorm en de inhoud van de cel zijn daarop aangepast. Zulke cellen heten gespecialiseerde cellen; je vindt ze bij zowel dieren als planten. Enkele voorbeelden:

• Een wortelhaarcel heeft een lange uitstulping waarmee een plant water opneemt.
• De twee cellen van een huidmondje in een blaadje kunnen samen een opening groter en kleiner maken.
• Een spiercel in een dier is langgerekt en kan korter worden, en een zenuwcel heeft lange uitlopers waarover een signaal kan reizen.

Het specialiseren gebeurt tijdens de groei van een organisme. Veel meercellige organismen beginnen als één cel. Die deelt zich, en daaruit komen cellen voort die er heel verschillend uitzien en die heel verschillend werk doen. Zo’n gespecialiseerde cel kan een bepaalde taak heel goed uitvoeren, maar voor andere taken is hij minder geschikt. Alleen samen houden de cellen het organisme in leven.

Groepen cellen vormen een weefsel

Cellen met dezelfde bouw en dezelfde taak liggen meestal gezellig bij elkaar. Zo’n groep cellen heet een weefsel. Tussen de cellen zit tussencelstof, het materiaal dat de cellen op hun plaats houdt. Hoeveel tussencelstof er is, verschilt sterk. In botweefsel is die stof hard en is er veel van aanwezig. In spierweefsel is er juist weinig tussencelstof en liggen de spiercellen dicht op elkaar.

Een mens heeft verschillende soorten weefsel, en een plant eveneens. In de tabel hieronder geven we enkele voorbeelden.

Let op: spierweefsel en een spier zijn niet hetzelfde. Je biceps bestaat niet uit spierweefsel alleen. Er lopen bloedvaten doorheen, er zit bindweefsel omheen en zenuwen sturen de spier aan. Een spier staat daarmee een niveau hoger dan het weefsel waar hij grotendeels uit bestaat.

Wanneer heet iets een orgaan?

Een orgaan is een deel van een organisme dat uit verschillende weefsels bestaat die samen een duidelijke functie uitvoeren. Het hart pompt bloed rond, de maag mengt en verteert voedsel, de longen halen zuurstof uit de lucht.

In de romp liggen de meeste organen dicht op elkaar. Het hart en de longen zitten in de borstholte, beschermd door de ribben. Daaronder liggen onder andere de maag, de lever, de darmen en de nieren. Elk orgaan heeft daar een vaste plek en is aangesloten op de bloedvaten en zenuwen die erbij horen.

Het grootste orgaan van de mens is de huid. Die bestaat uit meerdere lagen weefsel met elk een eigen taak. Een orgaan ligt dus niet altijd op een vast plekje ergens binnen in je lichaam.

Organen die samenwerken in een stelsel

Organen werken zelden alleen. Een groep organen die samen een grotere taak uitvoert, heet een orgaanstelsel. Het verteringsstelsel bij de mens bestaat onder andere uit de mond, de slokdarm, de maag, de dunne darm en de dikke darm, met de lever en de alvleesklier erbij. Elk orgaan doet een deel van het werk, en samen halen ze de voedingsstoffen uit je eten.

Andere orgaanstelsels zijn het bloedvatenstelsel, dat stoffen door je lichaam transporteert, en het voortplantingsstelsel, dat geslachtscellen aanmaakt. Alle botten samen vormen het skelet, dat je lichaam stevigheid geeft en kwetsbare organen beschermt. Ook planten hebben samenwerkende organen. Alle wortels samen vormen het wortelstelsel. Daarnaast loopt door de wortels, stengels en bladeren een vatenstelsel dat water en voedingsstoffen door de plant verplaatst.

De organen van een plant

Een plant heeft geen hart en geen maag, maar wel organen. De wortel, de stengel, het blad en de bloem bestaan elk uit meerdere weefsels en hebben elk een eigen functie. De wortel zet de plant vast in de grond, neemt water met opgeloste voedingszouten op en slaat reservestoffen op. Denk bijvoorbeeld aan een winterpeen, of een rode biet: die bevat zoveel reservestoffen dat wij er ook van kunnen eten.

Alle wortels van een plant samen heten het wortelstelsel. De stengel verbindt de wortels met de bladeren en houdt de bovengrondse delen van de plant overeind. In zijn bladeren maakt de plant voedingsstoffen met behulp van licht, en bloemen zorgen voor de voortplanting.

Elk blaadje heeft ook weer een bepaalde opbouw, met meerdere cellen en weefsels die elk bijdragen aan de functies van het blad. Aan de buitenkant ligt dekweefsel dat het blad beschermt, daarbinnen liggen cellen vol bladgroenkorrels, en door de nerven lopen vaten die water aanvoeren en gemaakte voedingsstoffen afvoeren.

Boven het orgaanstelsel ligt nog één stap: het organisme zelf. Dat kan een zonnebloem zijn, of een spinnetje, of een walvis, of een mens, zoals jijzelf. En al die organismen zijn opgebouwd uit cellen, weefsels en organen. Wil je hiermee oefenen, bekijk dan onze oefentoetsen voor biologie!

Deel deze pagina met je vrienden