Wat is een organisme? Soorten, kenmerken en de vier rijken

Alles wat leeft is een organisme

Een organisme is alles wat leeft en levenskenmerken vertoont. Bacteriën en eencellige diertjes zoals het pantoffeldiertje bestaan uit één cel; mensen zijn meercellig. Organismen die je alleen met een microscoop ziet, heten micro-organismen.

Het formaat zegt dus niets over de vraag of iets een organisme is. Een eencellig organisme moet wel alles zelf doen, terwijl bij een meercellig organisme de cellen het werk verdelen, bijvoorbeeld via organen. Bacteriële cellen hebben geen celkern en zijn prokaryoot. Organismen met cellen die wel een celkern hebben, heten eukaryoten.

Wat een soort bij elkaar houdt

Wat is een soort? Bij organismen die zich geslachtelijk voortplanten zijn twee individuen van dezelfde soort als ze a) samen nakomelingen kunnen krijgen die zich b) later zelf ook kunnen voortplanten. Dat is een aardige mondvol, maar waarschijnlijk kun je deze regel vanzelf al toepassen. Paarden behoren tot dezelfde soort: ze kunnen zich samen voortplanten, en de veulens die daaruit geboren worden, kunnen later met een ander paard ook weer veulentjes krijgen. Maar een paard en een ezel zijn niet dezelfde soort. Ze kunnen zich wel samen voortplanten – dan krijg je een muildier. Een muildier is echter onvruchtbaar, dus dat kan zich niet voortplanten.

Bij bacteriën werkt deze voortplantingsregel niet; biologen gebruiken daar andere kenmerken om soorten te onderscheiden.

Binnen één soort kan het uiterlijk enorm verschillen. Een chihuahua en een Duitse dog zijn allebei een hond, want ze kunnen samen nakomelingen krijgen die zich ook weer kunnen voortplanten. Zulke groepen binnen een soort heten rassen. Uiterlijk alleen is dus geen betrouwbare maat, en dat is precies waarom biologen naar meer kenmerken tegelijk kijken.

Indelen op gemeenschappelijke kenmerken

Er bestaan miljoenen soorten. Om daar orde in te brengen, delen biologen organismen in op gemeenschappelijke kenmerken, dus eigenschappen die de hele groep deelt. Dat indelen en benoemen heet taxonomie.

Welke kenmerken bruikbaar zijn, hangt van de groep af. Enkele voorbeelden. Dieren met een wervelkolom heten gewervelden, dieren zonder wervelkolom ongewervelden. Sommige ongewervelden dragen een uitwendig skelet, een harde laag aan de buitenkant, zoals een kever of een krab. Vogels en zoogdieren zijn warmbloedig, dus hun lichaamstemperatuur is altijd ongeveer hetzelfde. Je hebt ook koudbloedige organismen, zoals reptielen, amfibieën en vissen; die laten hun lichaamstemperatuur meebewegen met de temperatuur van hun omgeving.

Een belangrijke indeling van organismen is in rijken. Daaronder komen steeds kleinere groepen, tot je bij de soort uitkomt. Elke soort heeft daarnaast een wetenschappelijke naam. Die bestaat altijd uit twee delen: de dubbele naamgeving die Linnaeus in de achttiende eeuw invoerde. Met de wetenschappelijke naam weet een bioloog in elk land om welke soort het gaat, ook als de gewone naam per taal verschilt.

Planten, dieren, schimmels en bacteriën

Hoeveel rijken er zijn in de biologie, is niet heel precies bepaald. Vaak onderscheiden we er in elk geval vier: planten, dieren, schimmels en bacteriën.

1. Planten maken met licht hun eigen voedingsstoffen en staan tijdens hun leven in de natuur op één plek. Bij de planten horen zowel zaadplanten, zoals zonnebloemen en bosbessen, als sporenplanten. Sporenplanten maken geen zaden maar sporen. Mossen en varens zijn sporenplanten.
2. Dieren maken hun voedsel niet zelf, eten andere organismen en kunnen zich meestal verplaatsen. Binnen het dierenrijk lopen de verschillen ver uiteen. De gewervelden vallen uiteen in vissen, amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren. De ongewervelden vormen een veel grotere groep, met onder meer insecten, spinachtigen, kreeftachtigen, slakken en wormen.
3. Schimmels bestaan meestal uit dunne schimmeldraden die voedingsstoffen opnemen uit dood of levend materiaal. Een paddenstoel is niet de hele schimmel, maar het deel dat sporen verspreidt; het grootste deel van veel soorten zit als een kluwen van schimmeldraden in de bodem. Gisten zijn schimmels die uit één cel bestaan.
4. Bacteriën zijn eencellig, leven overal en kunnen al met miljoenen tegelijk zijn in slechts één handje bosgrond.

Let op: virussen worden vaak samen met bacteriën genoemd, maar biologen rekenen ze niet tot de organismen. Een virus vertoont in zijn eentje geen levenskenmerken en kan zich alleen vermenigvuldigen in een cel van een ander organisme. Het krijgt daarom ook geen eigen rijk.

Determineren met een tabel

Determineren is stap voor stap bepalen om welke soort het gaat, aan de hand van bepaalde kenmerken van het organisme. Je gebruikt daarvoor een determineertabel. In zo’n tabel kies je bij elke stap uit twee kenmerken of beschrijvingen. Je kiest wat bij jouw organisme past en gaat daarmee door naar de volgende stap. Uiteindelijk blijft er één soort over. Bij bomen werkt dat vaak via de bladvormen en de rand van het blad; bij dieren via het skelet, het aantal poten of de vleugels. Het is belangrijk om heel nauwkeurig te werken.

Nuttige en schadelijke micro-organismen

Als je denkt aan bacteriën en schimmels, denk je misschien direct aan een vervelende ziekte of aan een beschimmelde boterham. Dat is eigenlijk best opmerkelijk. Het grootste deel van deze micro-organismen is namelijk onschadelijk, of zelfs nuttig. In je darmen heb je ongeveer evenveel bacteriën zitten als je cellen in je lichaam hebt. Bij elkaar wegen ze wel een paar honderd gram. Al die bacteriën helpen je eten te verteren en maken daar nuttige voedingsstoffen van.

Andere bacteriën maken van melk yoghurt en kaas. Gisten laten brood rijzen. Sommige schimmels maken eetbare vruchtlichamen, zoals champignons. En in de natuur breken bacteriën en schimmels dode planten en dieren af, waardoor de stoffen daaruit opnieuw beschikbaar komen.

Tegelijkertijd zijn er inderdaad ook bacteriën en schimmels die schadelijk zijn. Bacteriën kunnen een infectie geven, waartegen een arts een antibioticum kan voorschrijven. Schimmels kunnen bijvoorbeeld voetschimmel veroorzaken en voedsel aantasten.

Wat een organisme is en hoe je bepaalt tot welke soort het precies hoort, is een belangrijk onderwerp in de biologie. Wil je daarmee oefenen? Check dan onze oefentoetsen voor biologie!

Deel deze pagina met je vrienden