Rechtspraak en strafrecht in Nederland

De rechterlijke macht

De rechterlijke macht is een van de drie staatsmachten in de trias politica. Rechters zijn volledig onafhankelijk: ze worden voor het leven benoemd en kunnen alleen om zware redenen worden ontslagen. Dat is bewust zo geregeld, want een rechter moet kunnen oordelen zonder druk van politici of bestuurders.

Nederland heeft drie niveaus van rechtspraak. Eerst de rechtbank, daarna het gerechtshof (in hoger beroep) en tenslotte de Hoge Raad (in cassatie). Bij de Hoge Raad wordt niet meer de feiten beoordeeld, alleen of het recht correct is toegepast.

Strafrecht en civiel recht

Het Wetboek van Strafrecht

Alle strafbare feiten en hun maximale straffen staan in het Wetboek van Strafrecht. Dit wetboek bestaat sinds 1886 en is sindsdien vele keren gewijzigd. Het wetboek maakt onderscheid tussen misdrijven (zwaardere feiten zoals moord, diefstal en oplichting) en overtredingen (lichtere feiten zoals te hard rijden of openbare dronkenschap).

Een belangrijk principe in het Wetboek van Strafrecht is: geen straf zonder wet. Een rechter mag iemand niet straffen voor een gedraging die op het moment van plegen niet strafbaar was. Dit volgt direct uit het legaliteitsbeginsel.

Hoe verloopt een strafzaak?

• Stap 1, opsporing: de politie onderzoekt een strafbaar feit en verzamelt bewijs.
• Stap 2, aanhouding en verhoor: een verdachte wordt aangehouden en verhoord. Hij of zij heeft recht op een advocaat en mag zwijgen.
• Stap 3, beslissing officier van justitie: de officier (van het Openbaar Ministerie) bekijkt het dossier en besluit of de zaak voor de rechter komt of dat hij wordt geseponeerd.
• Stap 4, zitting bij de rechtbank: de rechter hoort getuigen, ziet bewijs, hoort de eis van de officier en het pleidooi van de advocaat.
• Stap 5, vonnis: de rechter doet uitspraak. Vrijspraak, schuldig zonder straf, of een straf.
• Stap 6, eventueel hoger beroep en cassatie: verdachte of officier kan in hoger beroep bij het gerechtshof en daarna eventueel in cassatie bij de Hoge Raad.

Soorten straffen

De rechter kan verschillende straffen opleggen. Een geldboete is een vast bedrag. Een taakstraf bestaat uit werkstraf (onbetaald werk) en eventueel leerstraf. Een gevangenisstraf is vrijheidsbeneming. Ook is een combinatie mogelijk, zoals een voorwaardelijke straf met bijzondere voorwaarden (bijvoorbeeld een gebiedsverbod of behandeling).

In Nederland gelden vier doelen van straffen. Vergelding (de dader krijgt wat hij verdient), preventie (afschrikking om herhaling te voorkomen), beveiliging van de samenleving (dader van straat halen) en resocialisatie (de dader weer onderdeel van de maatschappij maken).

Jeugdstrafrecht

Voor jongeren tussen 12 en 18 jaar geldt het jeugdstrafrecht. De gedachte: jongeren zijn nog in ontwikkeling en moeten meer dan volwassenen kunnen leren van hun fouten. Daarom liggen de straffen lager en is er meer aandacht voor begeleiding en heropvoeding.

Het jeugdstrafrecht kent ook een Halt-afdoening: voor lichte feiten kan een jongere een afspraak maken met Halt en zo strafvervolging voorkomen. Bekende vormen: excuusbrief schrijven, leerwerkstraf, vergoeding aan slachtoffer.

Onder de 12 jaar is een kind niet strafbaar volgens het Wetboek van Strafrecht. Wel kan de jeugdbescherming ingrijpen als er zorgen zijn over de opvoeding. Tussen 16 en 23 jaar kan een rechter in uitzonderlijke gevallen volwassenenstrafrecht of jeugdstrafrecht toepassen, afhankelijk van de ontwikkeling van de jongere.

Rechter en officier van justitie

Twee belangrijke functies in een strafzaak worden vaak verward. De officier van justitie werkt bij het Openbaar Ministerie en is de aanklager: hij brengt de verdachte voor de rechter en eist een straf. De rechter is onafhankelijk en beslist. De officier van justitie kan tegelijkertijd worden gezien als de advocaat van de samenleving.

De advocaat verdedigt de verdachte. Iedereen heeft recht op een advocaat, ook als je het zelf niet kunt betalen. Dan wordt er een toegevoegd advocaat geregeld.

Slachtofferrechten

Een belangrijke ontwikkeling in het Nederlandse strafrecht is de versterkte positie van het slachtoffer. Het slachtoffer heeft recht op informatie, op een gesprek met de officier van justitie, op spreekrecht tijdens de zitting en op een schadevergoeding (via de schadevergoedingsmaatregel of het Schadefonds Geweldsmisdrijven).

Slachtoffers kunnen ook een advocaat krijgen die hun belangen behartigt. Toch blijft het strafproces in Nederland in beginsel een zaak tussen de officier van justitie (namens de staat) en de verdachte. Dat is anders dan in landen waar het slachtoffer formeel zelf de aanklager is.

Doelen van straffen in detail

De vier doelen van straffen worden op een toets vaak gevraagd. Vergelding is gericht op de dader: hij moet boeten voor wat hij heeft gedaan. Preventie kent twee vormen, generale preventie (anderen afschrikken om hetzelfde te doen) en speciale preventie (de dader zelf weerhouden van herhaling). Beveiliging van de samenleving betekent gevaarlijke mensen tijdelijk van straat halen. Resocialisatie is gericht op terugkeer in de maatschappij na de straf.

Een rechter weegt deze doelen tegen elkaar af bij het opleggen van een straf. Bij een first offender met een ongelukkige achtergrond ligt de nadruk vaak op resocialisatie, bij een gevaarlijke recidivist op beveiliging en preventie. Daarom zien we soms heel verschillende straffen voor vergelijkbare delicten, afhankelijk van de persoonlijke omstandigheden.

Veelgemaakte fouten

• Verdachte en gedaagde verwarren: in een strafzaak heet de tegenpartij verdachte, in een civiele zaak heet hij gedaagde.
• Officier van justitie en rechter gelijkstellen: de officier klaagt aan en eist straf, de rechter beslist.
• Hoger beroep en cassatie verwarren: hoger beroep is bij het gerechtshof en bekijkt feiten opnieuw. Cassatie is bij de Hoge Raad en kijkt alleen of het recht juist is toegepast.
• Misdrijven en overtredingen door elkaar halen: misdrijven zijn zwaardere strafbare feiten (moord, diefstal). Overtredingen zijn lichter (te hard rijden, openbare dronkenschap).

Het Openbaar Ministerie

Het Openbaar Ministerie (OM) is een belangrijke speler in elke strafzaak. Officieren van justitie behoren tot het OM en werken landelijk samen vanuit verschillende parketten. Het OM is onderdeel van de rechterlijke macht, maar valt politiek wel onder de minister van Justitie en Veiligheid. De minister kan aanwijzingen geven aan het OM, maar alleen via een openbare procedure (de aanwijzingsbevoegdheid).

Het OM beslist of een verdachte vervolgd wordt. Bij een sepot wordt de zaak niet voor de rechter gebracht, bijvoorbeeld omdat het bewijs te zwak is, omdat de zaak te oud is, of omdat vervolging niet in het algemeen belang is. Een sepot betekent niet automatisch dat iemand onschuldig is, alleen dat het OM niet doorzet.

Deel deze pagina met je vrienden