Landschappen en natuurrampen in de aardrijkskunde: natuur en risico’s

Binnen het vak aardrijkskunde in de onderbouw van het voortgezet onderwijs zijn landschappen een belangrijk onderwerp. We hebben het hierbij over natuurlijke landschappen en over de verhouding tussen natuur en mens. In deze tekst geven we je uitleg over alle onderwerpen die binnen deze kern voor de onderbouw belangrijk zijn.

Wat is een landschap?

Een landschap is alles wat je binnen een bepaald gebied ziet. Daarbij heeft een landschap verschillende kenmerken, zoals reliëf (hoogteverschillen), water, begroeiing en bebouwing. De combinatie van deze aspecten vormt samen het landschap. Denk bijvoorbeeld aan het polderlandschap in Nederland en het berglandschap in de Alpen.

Daarnaast moet je binnen het vak aardrijkskunde een scheiding kunnen maken tussen natuurlijke landschappen en culturele landschappen.

In dichtbevolkte landen, waaronder Nederland, vind je bijna alleen maar culturele landschappen. Mensen leggen hier al eeuwen land droog, bouwen steden en veranderen op die manier het landschap. In andere landen, bijvoorbeeld in het Amazonegebied, zijn er wel nog grote delen natuurlijke landschappen te vinden. 

Onthoud: 
Een landschap is alles wat je binnen een bepaald gebied ziet. Daarbij zijn er natuurlijke landschappen en culturele landschappen. 

Wat zijn landschapszones op aarde?

De aarde is te verdelen in gebieden met vergelijkbare natuurlijke kenmerken. Dat noemen we landschapszones. De ligging van een gebied heeft veel invloed op het klimaat en daarmee ook op het natuurlijke landschap. Er zijn verschillende landschapszones op de wereld te onderscheiden, die allemaal hun eigen kenmerken hebben.

Enkele voorbeelden van landschapszones

Zo zie je dat de ligging en het klimaat van een gebied het landschap in die landschapszone bepalen. 

Samengevat: 
Een landschapszone is een gebied met vergelijkbare natuurlijke kenmerken. De ligging van een gebied heeft veel invloed op het klimaat en het landschap.

Het ontstaan en gebruik van landschappen

Landschappen ontstaan door natuurlijke processen en onder invloed van de mens. Het ontstaan van een landschap noemen we landschapsvorming. De manier waarop een landschap ontstaat, verschilt per gebied. Natuurlijke processen, zoals erosie, aardbevingen en vulkaanuitbarstingen, hebben veel invloed op het landschap. Zo slijten rivieren dalen uit, terwijl gletsjers juist bergen laten ontstaan. Door dit soort processen blijven landschappen altijd in beweging.

Ook de mens heeft veel invloed op de landschapsvorming. Als we het hebben over mens en landschap, gaat het over de manier waarop mensen landschappen gebruiken en veranderen. Denk bijvoorbeeld aan het aanleggen van een landbouwlandschap. Om meer landbouwgrond te krijgen, worden er bossen gekapt en akkers aangelegd. Dat heeft veel invloed op het landschap van dat gebied. Datzelfde geldt onder andere voor grondstoffenwinning en de bouw van steden. 

Het gebruik van landschappen heeft voor ons als mens veel voordelen. We kunnen er wonen, voedsel verbouwen en energie winnen. Tegelijkertijd kan dit juist nadelen opleveren voor de natuur en het milieu. Dieren raken leefgebied kwijt, natuur verdwijnt en het milieu wordt vervuild. Duurzaam omgaan met landschappen is daarom belangrijk. 

Onthoud: 
Het ontstaan van een landschap heet landschapsvorming. Natuurlijke processen en de mens hebben hier veel invloed op. Duurzaam omgaan met landschappen is voor de toekomst van de aarde erg belangrijk.

Wat zijn natuurrampen?

Natuurrampen zijn natuurlijke processen die vaak enorm veel schade kunnen veroorzaken. Voorbeelden van natuurrampen zijn:

• Aardbevingen;
• Overstromingen;
• Vulkaanuitbarstingen;
• Stormen;
• Orkanen.

Een natuurramp ontstaat altijd door natuurlijke processen. Zo ontstaat een aardbeving door de natuurlijke beweging van aardplaten en kunnen overstromingen ontstaan door overmatige regenval. Hoewel wij als mensen geen directe invloed hebben op de natuurramp, zijn de gevolgen voor mensen in het getroffen gebied vaak enorm. Huizen, scholen, wegen en landbouwgrond kunnen allemaal worden verwoest. Ook raken er mensen gewond of kunnen er zelfs mensen overlijden door een natuurramp. Als er veel mensen in het getroffen gebied wonen, is het gevolg van de natuurramp dan ook veel ingrijpender dan als dezelfde natuurramp in een onbewoond gebied gebeurt. 

Kortom: 
Natuurrampen zijn natuurlijke processen die grote gevolgen kunnen hebben voor de mensen in het getroffen gebied.

Omgaan met natuurrampen

Natuurrampen hebben veel gevolgen, met name in gebieden waar veel mensen wonen.

• Huizen worden verwoest;
• Wegen worden onbegaanbaar;
• Bedrijven en winkels worden onbruikbaar;
• Mensen kunnen gewond raken of overlijden.

Het volledig voorkomen van rampen is niet mogelijk, maar mensen kunnen zich wel op de rampen voorbereiden. Hoe mensen dat doen, verschilt per gebied. Het risico op natuurrampen is namelijk niet op alle plekken even groot.

•  Zo zijn er landen, zoals Japan, waar veel breuklijnen doorheen lopen. Die landen lopen daardoor meer risico op aardbevingen. Met strenge bouwvoorschriften (aardbevingsbestendig bouwen), evacuatieplannen en goede waarschuwingssystemen zorgen ze ervoor dat de gevolgen van een aardbeving veel minder groot zijn.
• In laaggelegen landen met veel water, zoals Nederland, is de kans op een overstroming veel groter.  Het bouwen van onder andere dijken helpt om dat risico te verkleinen.

Hoe goede bescherming tegen natuurrampen eruitziet, verschilt per gebied. Door de risico’s van een gebied in kaart te brengen, kun je passende oplossingen verzinnen. 

Belangrijk om te onthouden: 
Natuurrampen zijn niet te voorkomen, maar de gevolgen kunnen wel minder groot worden gemaakt. Per gebied verschilt het risico op een natuurramp. Hoe goede bescherming tegen natuurrampen eruitziet, verschilt per gebied.

Oefenen met landschappen en natuurrampen in aardrijkskunde

Binnen het vak aardrijkskunde in de onderbouw van het voortgezet onderwijs is de kern landschappen en natuurrampen erg belangrijk. Bij een toets over deze kern moet je kunnen uitleggen wat een landschap is, hoe landschappen ontstaan en hoe het zit met landschapszones. Ook moet je weten wat natuurrampen zijn en komt de manier waarop mensen met natuurrampen omgaan aan bod. Wil jij voor je volgende aardrijkskunde toets oefenen met deze onderwerpen? Maak dan de oefentoetsen op Toets-mij.nl en oefen op je eigen niveau. Zo ontdek je precies wat je al beheerst en waar je nog even mee moet oefenen.