Normen en waarden in Nederland

Wat zijn waarden?

Waarden zijn de idealen of overtuigingen die je belangrijk vindt in het leven. Ze zijn vrij abstract en algemeen. Voorbeelden van waarden zijn eerlijkheid, vrijheid, gelijkheid, gezondheid, gezin, succes, vriendschap, respect, duurzaamheid en rechtvaardigheid.

Waarden geven richting aan je leven en je gedrag. Iemand voor wie de waarde 'duurzaamheid' belangrijk is, zal vaker kiezen voor de fiets in plaats van de auto. Iemand voor wie 'succes' centraal staat, zal harder werken voor zijn carrière.

Wat zijn normen?

Normen zijn de concrete gedragsregels die uit waarden voortvloeien. Ze vertellen je wat wel en niet hoort. Voorbeelden van normen: je liegt niet, je komt op tijd, je houdt deuren open voor anderen, je gooit geen afval op straat, je beledigt niemand op grond van afkomst.

Het verschil tussen normen en waarden zit in het abstractieniveau. Een waarde is een ideaal (eerlijkheid). Een norm is de concrete regel (je liegt niet). Eén waarde kan tot meerdere normen leiden, en één norm kan voortkomen uit meerdere waarden.

Verschil normen en waarden

Wat is socialisatie?

Socialisatie is het proces waarin je de normen en waarden van je samenleving aanleert. Vanaf je geboorte word je gevormd door je omgeving: ouders, broers en zussen, leeftijdsgenoten, leerkrachten, media. Je leert wat hoort en wat niet, wat belangrijk is en wat niet.

Socialisatie verloopt via verschillende kanalen, ook wel socialisatoren of socialisatie-instanties genoemd:

• Gezin: de eerste en belangrijkste plek. Hier leer je basisnormen zoals beleefdheid en delen.
• School: naast lesstof leer je samenwerken, op tijd komen en discipline.
• Leeftijdsgenoten: vrienden hebben grote invloed op je gedrag, kleding en taal, vooral als tiener.
• Media: tv, social media, films en games beïnvloeden je beeld van de wereld.
• Werk: op je werk leer je de bedrijfscultuur en professionele normen.
• Religie en levensbeschouwing: voor sommigen een belangrijke bron van waarden zoals naastenliefde of vergeving.

Nederlandse normen en waarden

Nederland heeft enkele waarden die als typisch Nederlands worden gezien, hoewel ze ook in andere landen voorkomen. Vrijheid van meningsuiting en godsdienst, gelijkheid van mannen en vrouwen, tolerantie voor verschillen, directheid in communicatie, soberheid in omgangsvormen, gelijkwaardigheid (geen sterke standsverschillen).

Bekende Nederlandse normen die hieruit voortvloeien: iedereen mag zichzelf zijn, je houdt rekening met de mening van anderen, je betaalt eigen rondjes, je komt op tijd. Dat wil niet zeggen dat iedereen zich altijd aan deze normen houdt. Normen schetsen het ideaal, niet de werkelijkheid.

Normen en waarden verschillen per cultuur en tijdperk

Wat in de ene cultuur normaal is, kan in de andere vreemd zijn. Vasten tijdens de ramadan is voor moslims een belangrijke norm; voor niet-moslims is het ongebruikelijk. Met de schoenen aan in huis lopen is in Nederland normaal; in veel Aziatische culturen ondenkbaar. Beide voorbeelden laten zien dat normen cultureel zijn bepaald.

Ook binnen één samenleving veranderen normen in de tijd. Vijftig jaar geleden was roken in restaurants en op de werkvloer normaal; nu ondenkbaar. Een halve eeuw geleden was homoseksualiteit een taboe; nu een geaccepteerd onderdeel van de samenleving. Op een toets is het belangrijk om te erkennen: normen en waarden zijn niet universeel en eeuwig, ze ontwikkelen mee met de samenleving.

Sancties op normovertreding

Wie zich niet aan een norm houdt, krijgt vaak een sanctie. Sancties kunnen positief (beloning) of negatief (straf) zijn, en formeel of informeel. Een formele sanctie is door een instantie opgelegd: een boete van de politie, een straf van de rechter, een schorsing van school. Een informele sanctie is sociale druk: een afkeurende blik, roddel, niet uitgenodigd worden voor een feestje.

Informele sancties zijn vaak machtiger dan we denken. De angst om uit een groep te worden gezet, houdt veel mensen aan normen. Tegelijkertijd zijn juist die informele sancties bepalend voor de sociale cohesie.

Generatieverschillen in normen en waarden

Tussen generaties bestaan vaak duidelijke verschillen in normen en waarden. Ouderen hebben hun normen gevormd in een andere tijd, met andere ervaringen en omstandigheden. Wat in de jaren vijftig vanzelfsprekend was (vader werkt, moeder zorgt voor het gezin), is voor jongeren nu een keuze geworden. Wat voor jongeren vanzelfsprekend is (homohuwelijk, gendergelijkheid), is voor sommigen van een oudere generatie wennen.

Sociale verandering brengt vaak generatieconflicten. Tegelijk is het opvallend hoe snel sommige waarden zich verspreiden. Acceptatie van homoseksualiteit is in 30 jaar van marginale meerderheid naar brede meerderheid gegaan. Dat soort versnellingen zien we ook bij andere onderwerpen, zoals duurzaamheid en gendergelijkheid.

Cultuurrelativisme en universele waarden

Een grote discussie in maatschappijleer gaat over de vraag of er universele waarden bestaan. Cultuurrelativisten zeggen: nee, elke cultuur heeft eigen normen en waarden, niets is universeel. Wat in de ene cultuur normaal is (uithuwelijken, eerwraak, vrouwenbesnijdenis), kan in een andere cultuur onaanvaardbaar zijn. Wie zijn wij om daar over te oordelen?

Tegenstanders van cultuurrelativisme wijzen op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948. Daarin staan rechten die voor iedereen op aarde zouden moeten gelden, ongeacht cultuur: het verbod op marteling, het recht op vrijheid van meningsuiting, gelijkheid van mannen en vrouwen. Dit debat tussen cultuurrelativisme en universalisme is op een toets vaak een onderwerp van argumentatieopgaven.

Veelgemaakte fouten

• Normen en waarden door elkaar halen: een waarde is abstract (eerlijkheid), een norm concreet (je liegt niet). 'Respect' is een waarde, 'je gaat niet binnen zonder kloppen' is een norm.
• Denken dat normen overal hetzelfde zijn: normen verschillen per cultuur, religie, generatie en sociale klasse.
• Socialisatie alleen aan kinderen koppelen: socialisatie gebeurt het hele leven door, ook in nieuwe banen en nieuwe relaties.
• Sancties alleen formeel zien: informele sancties zoals roddel of buitensluiting zijn vaak veel krachtiger dan formele.

Normen botsen vaak met persoonlijke vrijheid

Een terugkerend thema in maatschappijleer is de spanning tussen sociale normen en persoonlijke vrijheid. De maatschappij verwacht dat je op een bepaalde manier leeft (werken, gezin, sociaal actief), maar tegelijk vinden we vrijheid van keuze belangrijk. Wie afwijkt (geen kinderen wil, niet werkt, anders gelooft) ervaart vaak druk om zich toch aan de norm te conformeren.

Dit dilemma speelt op veel terreinen. Mag je op zondag werken? Mag je in het openbaar je religie tonen? Mag je euthanasie kiezen? Mag je weigeren te vaccineren? Op een toets wordt vaak gevraagd om beide kanten van het dilemma te benoemen. Niet kiezen tussen vrijheid en sociale norm, maar laten zien dat beide perspectieven hun argumenten hebben.

Deel deze pagina met je vrienden