De pluriforme samenleving en sociale cohesie

Wat is een pluriforme samenleving?

Pluriform betekent letterlijk: bestaande uit veel vormen. Een pluriforme samenleving kent een grote variatie aan culturen, religies, talen, leefstijlen en achtergronden. Niet één cultuur is dominant, maar verschillende culturen bestaan naast elkaar.

Pluriformiteit is iets anders dan multiculturaliteit. Multicultureel verwijst specifiek naar de aanwezigheid van meerdere etnische of religieuze culturen. Pluriform is breder: ook subculturen, leefstijlen, generaties en sociale klassen tellen mee. Een pluriforme samenleving kan ook ontstaan binnen één etnische groep, doordat mensen verschillende leefstijlen kiezen.

Wat is sociale cohesie?

Sociale cohesie is de mate waarin mensen in een samenleving zich met elkaar verbonden voelen en bereid zijn om samen problemen op te lossen. In een samenleving met sterke cohesie helpen mensen elkaar, vertrouwen ze elkaar en voelen ze zich onderdeel van een groter geheel. In een samenleving met zwakke cohesie staan groepen los van elkaar of zelfs tegenover elkaar.

Cohesie kun je meten op verschillende niveaus. Op microniveau: voelen buren zich met elkaar verbonden? Op mesoniveau: is er saamhorigheid in de wijk of school? Op macroniveau: voelen Nederlanders zich onderdeel van dezelfde samenleving?

Wat zijn subculturen?

Een subcultuur is een groep mensen binnen een grotere samenleving die eigen normen, waarden, kleding, taal of muziek heeft. Subculturen ontstaan vaak rond jongerencultuur (hiphop, gothic, skaters), beroep (artsen, agenten, militairen), religie (orthodoxe gelovigen) of leefstijl (vegans, ravers, gamers).

Subculturen zijn niet automatisch tegen de hoofdcultuur. Vaak nemen ze juist veel waarden van de hoofdcultuur over en voegen daar eigen elementen aan toe. Soms zet een subcultuur zich expliciet af tegen de hoofdcultuur (zoals de punks in de jaren zeventig); dan spreken we van een tegencultuur.

Pluriformiteit op verschillende terreinen

• Etniciteit en herkomst: Nederlanders met een Nederlandse, Marokkaanse, Turkse, Surinaamse, Indonesische, Antilliaanse of andere achtergrond.
• Religie: christendom, islam, jodendom, hindoeïsme, boeddhisme, of geen religie.
• Taal: naast Nederlands en Fries worden in Nederland tientallen talen gesproken, van Turks tot Pools, Arabisch en Engels.
• Leefstijl: veganist, sporter, gamer, hardrocker, hipster, plattelander, stadsmens.
• Sociale klasse: lage, midden- en hoge inkomens hebben vaak verschillende waarden, hobbies en politieke voorkeuren.

Hoe ontstaat sociale cohesie?

Cohesie ontstaat door contact en gedeelde ervaringen. Op school, op het werk, in de buurt, in de sportclub, bij vrijwilligerswerk. Onderzoek laat zien dat regelmatig contact tussen groepen vooroordelen kan verminderen, mits het contact gelijkwaardig is en mensen samen iets doen.

Daarnaast spelen instituties een rol. Een sterke verzorgingsstaat, gemeenschappelijk onderwijs en goed openbaar bestuur creëren een gevoel van: we zitten in hetzelfde schuitje. Sport en culturele evenementen (Oranjekoorts bij het EK voetbal, Koningsdag) zorgen voor momenten van saamhorigheid.

Pluriforme samenleving versus monoculturele samenleving

De rol van religie in de pluriforme samenleving

Religie speelt nog steeds een belangrijke rol in de Nederlandse samenleving. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek beschouwt ongeveer de helft van de Nederlanders zichzelf als gelovig. Het christendom is de grootste groep (rooms-katholiek en protestant samen), gevolgd door de islam, het hindoeïsme en het jodendom. Een groeiende groep noemt zichzelf 'spiritueel maar niet religieus'.

Religie kan zowel een bindende als een verdelende kracht zijn in de pluriforme samenleving. Bindend omdat geloofsgemeenschappen mensen samenbrengen en onderlinge solidariteit organiseren. Verdelend omdat botsende waarden (over euthanasie, abortus of de positie van vrouwen) tot conflicten kunnen leiden. De Nederlandse grondwet beschermt de vrijheid van godsdienst, maar geen religie staat boven de wet.

Sociale identiteit en groepsdenken

In een pluriforme samenleving heeft iedereen meerdere identiteiten. Je bent bijvoorbeeld tegelijkertijd Nederlander, Brabander, student, voetbalfan, vrijwilliger en gelovige. Welke identiteit op een bepaald moment voorop staat, hangt af van de situatie. Op een wedstrijd ben je vooral fan, in de kerk vooral gelovige, op school vooral student.

Sociale psychologen wijzen erop dat mensen vaak in groepen denken: 'wij' tegenover 'zij'. Dat kan verbindend werken binnen de eigen groep, maar ook leiden tot vooroordelen en uitsluiting van anderen. In een pluriforme samenleving is het juist belangrijk om verschillende identiteiten niet als tegenstellingen te zien, maar als aanvullingen. Onderzoek van bijvoorbeeld de Universiteit van Amsterdam laat zien dat meer contact tussen groepen leidt tot minder vooroordelen.

Voordelen en uitdagingen

• Voordeel, creativiteit: verschillende perspectieven leiden vaak tot betere oplossingen en nieuwe ideeën.
• Voordeel, economische dynamiek: verschillende culturen brengen verschillende vaardigheden en netwerken.
• Voordeel, persoonlijke vrijheid: in een pluriforme samenleving heb je meer ruimte om je eigen leven vorm te geven.
• Uitdaging, cohesie behouden: als groepen elkaar nauwelijks ontmoeten, ontstaat parallel samenleving.
• Uitdaging, gedeelde normen vinden: over fundamentele waarden (gelijkheid, vrijheid van meningsuiting) kan onenigheid ontstaan.
• Uitdaging, discriminatie en uitsluiting: minderheden ervaren vaak achterstelling op de arbeidsmarkt, in onderwijs en huisvesting.

Integratie en segregatie

Integratie is het proces waarin nieuwkomers en oude bewoners samen één samenleving vormen, met respect voor verschillen. Segregatie is het tegenovergestelde: groepen leven gescheiden van elkaar, in eigen wijken, scholen en netwerken.

Volledig opgaan in de hoofdcultuur heet assimilatie: een minderheid laat de eigen cultuur volledig los. Dat verschilt van integratie, waarbij eigen elementen wel behouden blijven.

Integratiebeleid in Nederland

Het Nederlandse integratiebeleid is in de loop van decennia sterk veranderd. In de jaren tachtig sprak men van het minderhedenbeleid: cultuurbehoud werd belangrijk gevonden, met eigen scholen, taallessen in de moedertaal en aparte voorzieningen per groep. Vanaf de jaren negentig kwam de nadruk steeds meer op aanpassing en inburgering, met taallessen Nederlands en kennis van de samenleving.

Sinds 2007 zijn nieuwkomers verplicht een inburgeringsexamen te halen. Daarmee tonen ze aan de Nederlandse taal te beheersen, Nederlandse normen en waarden te kennen en op de hoogte te zijn van de werking van de samenleving en arbeidsmarkt. Critici vinden het beleid soms te eenzijdig op aanpassing gericht. Voorstanders zeggen: zonder gemeenschappelijke taal en basiskennis is meedoen lastig.

Mate van pluriformiteit per regio

De pluriformiteit van Nederland verschilt sterk per regio. In de Randstad (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht) is meer dan de helft van de inwoners van niet-Nederlandse afkomst. In sommige delen van Noord-Brabant, Limburg en Groningen is dat onder de 10 procent. Daardoor verschillen ook de discussies over integratie en cohesie sterk per regio.

Pluriformiteit op school en op het werk

Voor de meeste leerlingen is school de plek waar je dagelijks ervaart wat pluriformiteit betekent. In een gemiddelde Nederlandse middelbare schoolklas zitten leerlingen met verschillende geloofsachtergronden, etniciteiten en sociale klassen. School is daarmee een belangrijke plek om sociale vaardigheden op te doen en om vooroordelen tegen te gaan.

Op het werk werkt het net zo. Diversiteit op de werkvloer kan een meerwaarde zijn: verschillende perspectieven leiden tot creatievere oplossingen. Tegelijk vraagt het om openheid en wil om elkaar te begrijpen. Veel bedrijven hebben tegenwoordig diversiteitsbeleid om dat te bevorderen.

Deel deze pagina met je vrienden